🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:28:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आकर्ष
ākarṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आकर्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक जगह के पदार्थ का बल से दूसरी जगह जाना । खिंचाव । कशिंश । क्रि॰ प्र॰— करना—खींचना । उ॰— तैसे ही भुवभार उतारन हरि हलधर अवतार । कालिंदी आकर्ष कियो हरि मारे दैत्य अपार ।— सूर । (शब्द॰) ।
२. पासे का खेल ।
३. बिसात जिसपर पासा खेला जाय । चौपड़ ।
४. इंद्रिय ।
५. धनुष चलाने का अभ्यास ।
६. कसौटी ।
७. चुंबक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-कर्ष ˚र्षक, &c. See आ-√ कृष्.
आ-कर्ष m. drawing towards one's self (as of a rope), BhP.
attraction, fascination or an object used for it, KātyŚr.; MBh. v, 1541
dragging (as of a stone), Car.
bending (of a bow), L.
spasm, L.
playing with dice, MBh. ii, 2116
a die (cf. आकर्ष-फलक below), L.
a play-board, L.
an organ of sense, L.
a magnet, L.
an instrument for collecting ashes, shovel, Kauś. (Sch.)
a partic. part of an elephant's trunk, L.
N. of a prince, MBh. ii, 1270, ed. Calc.
N. of a people, ib., ed. Bomb.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (126,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आकर्षः 1 Attracting or drawing towards oneself. --2 Drawing away from, withdrawing; U. 3. 46. --3 Drawing (a bow). --4 Attraction, fascination. --5 Spasm. --6 Playing with dice; आकर्षस्तेऽवाक्फलः Mb. --7 A die or dice. --8 A board for a [] game with dice. --9 An organ of sense. --10 A magnet, a loadstone. --11 A touch-stone.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0223-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकर्ष पु० आकृष्यते विषयान्तरतोऽनेन आ + कृष--घञ् । १ पाशके, २ शारिफलके, ३ द्यूते, ४ इन्द्रिये धन्विनो ५ धनुरभ्यासे च । भावे घञ् । ६ आकर्षणे । आधारे घञ् । ७ निकषे उपले । खलादिगतं धान्वमाकृष्यतेऽनेन करणे घञ् । अङ्कुशाकारे (आकुँडा) इति ख्याते ८ काष्ठ- भेदे । “आकर्षः श्वेव आकर्षश्वः” सि० कौ० । आकर्षति कर्त्तरि अच् । ९ आकर्षके त्रि० । मध्वित्याकर्षैः कुशैः” कात्या० १३, ३, २० । मध्वाकर्षैः कुशैः” कर्क० “आकर्षस्ते- ऽवाक्फलः सुप्रणीतोहृदि प्रौढोमन्त्रपदः समाधिः” भा० स० ६ अ० आकर्षकः हृदयाकर्षकः समाधिः चिन्तनम् अवाक्फलः नीचफलः । आकर्षे (षे) ण चरति ष्ठल् आकर्षिकः । आकर्षणचारिणि त्रि० स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0587,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकर्षः, पुं, (आकृष्यते इति । आ + कृष + घञ् ।) पाशकः । पाशा इति भाषा । अक्षक्रीडा । पाशा खेला इति भाषा । सारिफलकः । इत्यमरः ॥ छक इति भाषा । (यथा महाभारते । “आकर्षस्ते वाक्फलः सुप्रणीतो हृदि प्रोढो मन्त्रपदः समाधिः” । इन्द्रियं । धनुरभ्यासवस्तु । आकर्षणं । इति मे- दिनी ॥ आकृष्यते अनेन । आँकुषी इति भाषा । यथा । “आकर्ष इव श्वा आकर्षश्वः” । इति मुग्धबोधव्याकरणं ॥ आकर्षतुल्प्य इति ज्ञापनार्थ- इव शब्दः । इति दुर्गादासः ॥ (अयस्कान्तः । निकषोपलः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-161-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें