🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:30:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आकर्षण
ākarṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आकर्षण २ संज्ञा पुं॰ चुंबक [को॰] ।
आकर्षण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आकर्षित, आकृष्ट]
१. किसी वस्तु का दूसरी वस्तु के पास उसकी शक्ति या प्रेरणा से लाया जाना ।
२. खिचाव ।
२. तंत्रशास्त्र का एक प्रयोग जिसके द्वारा दूर देशस्थ पुरूष या पदार्थ पास में आ जाता है । क्रि॰ प्र॰—करना । होना । यौ॰ — आकर्षण मंत्र । आकर्षण विघा । आकर्षण शत्कि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-कर्षण n. pulling, drawing near, attracting, MBh.; Mṛcch. &c.
(in Tāntric texts) attracting an absent person into one's presence by magic formulas
tearing by (as by the hairs; in comp.), MārkP.; Veṇīs. (quoted in Sāh.)
bending (of a bow), Car.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (127,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आकर्षण a. Attracting, carrying to another place. --णं 1 Pulling, drawing, attracting. --2 Seduction. --णी 1 A curved stick for pulling down fruits, flowers &c. (standing on elevated places); any instrument for pulling. --2 A variety of Mudrā (or mark on the body).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0223-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकर्षण त्रि० आ + कृष--ल्युट् । अन्थत्र स्थितस्य वस्तुनः १ बलेन अन्यत्र नयने “योषिदाकर्षणे चैव विनियोगः प्रकीर्त्तितः” तन्त्रम् । आकृष्यतेऽनेन करणे ल्युट् । २ आकर्षणसाधने तन्त्रोक्ते षट्कर्म्मान्तर्गते विधानभेदे च । यथा “अथाकर्षणविधानानि कथयामि समासतः । यदुक्तं त्रैपुरे तन्त्रे यच्चोक्तं भूतडामरे । श्रीवीजं मान्मथं वीजं लज्जावीजं समुद्धरेत् । प्रथमं प्रणवं दत्त्वा त्रि- पुरादेविपदन्ततः । अमुकीति पदं द्व्यन्तमांकर्षेति द्विधा पदम् । खाहान्तं मन्त्रमुद्धृत्य जपेद्दशसहस्रकम् । षट्कोणञ्च समालिख्य रक्तचन्दनकुङ्कुमैः । षडङ्गङ्कारये- न्मन्त्री लज्जावीजसमन्वितम् । षड्दीर्घभाक्खरैणैव नादविन्दुविभूषितम् । रक्तपुष्पाक्षतधूपनैवेद्यैः परि- पूज्य ताम् । भावयंश्चेतसा देवीं त्रिनेत्रां चन्त्रशेखराम् । बालार्ककिरणप्रख्यां सिन्दूरारुणविग्रहाम् । पद्मञ्च दक्षिणे पाणौ जपमालाञ्च वामके । मन्त्रस्यास्य प्रसादेन रम्भामपि तथोर्व्वशीम् । आकर्षयेन्न सन्देहः किं पुन- र्मानुषीमिह । भूर्ज्जपत्रे समालिख्य कुङ्कुमालक्तवारिणा । काश्मीरागुरुकस्तूरीरोचनामिलितेन तु । अनामारक्त- मिश्रेण कामलाक्षीमनुं जपेत् । (आँ श्रीं कामलाक्षि अमुकोमाकर्षय आकर्षय हुँ फट्) । इमं मन्त्रं जपेदादौ सहस्रैकं जपेत् पुनः । भूर्जपत्रं समादाय गुलिकां कारयेत् सुधीः । तेनैव साध्यपादोत्थमृत्तिकापङ्कवेष्टितम् । शोधितं तेजसा भानोर्वेष्टयेत् कटुभिस्त्रिभिः । प्रतिमां स्त्रीनिभां कृत्वा तस्यां क्षिपेत्तथोदरे । गुलिकां पातयेत् पात्रे प्रतिमां साध्यरूपिणीम् । तादृशाभिमुखो- भूत्वा निर्जने निशि साधकः । यावद्गच्छति चित्तञ्च तावद्रूपं जपेन्मनुम् । यावदायाति संत्रस्ता मदनालसविग्रहा” तन्त्रसा० । तत्र होमसाधनद्रव्यमुक्तं तत्रैव । “आकर्षणे तथा लोध्रं सतिलं मधुरान्वितम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0588,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकर्षणं, क्ली, (आ + कृष् + ल्युट् ।) आकर्षः । बलादानयनं । टानन् इति भाषा । यथा, -- “सा त्वं गच्छ मयैवोक्ता पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः । केशाकर्षणनिर्धूतगौरवा मागमिष्यसि” ॥ इति मार्कण्डेये देवोमाहात्म्यम् ॥ * ॥ तन्त्रोक्तकर्म्मविशेषद्वारा योषाद्यानयनं । यथा । अथाकर्षणं । “आकर्षणविधानानि कथयामि समासतः । यद्दृष्टं त्रैपुरे तन्त्रे यद्दृष्टं भूतडामरे ॥ श्रीवीजं मान्मथं वीजं लज्जावीजं समुद्धरेत् । प्रथमं प्रणतं दत्त्वा त्रिपुरादेविपदं ततः ॥ अमुकीति पदं दत्त्वा आकर्षय द्विधा पदं । स्वाहान्तं मन्त्रमुद्धृत्य जपेद्दशसहस्रकं ॥ षट्कोणचक्रमालिख्य रक्तचन्दनकुङ्कुमैः । षडङ्गं कारयेन्मन्त्री लज्जावीजसमन्वितं ॥ षड्दीर्घभाक्स्वरेणैव नादविन्दुविभूषितं ॥ रक्तपुष्पाक्षतधूपादिनैवेद्यैः प्रपूज्य तां । भावयन् चेतसा देवीं त्रिनेत्रां चन्द्रशेखरां । बालार्ककिरणप्रख्यां सिन्दूरारुणविग्रहां ॥ पद्मञ्च दक्षिणे पाणौ जपमालाञ्च वामके । मन्त्रस्यास्य प्रभावेण रस्मामपि तथोर्व्वशीं ॥ आकर्षयेन्न सन्देहः किं पुनर्मानवीमिह ॥ * ॥ भूर्जपत्रे समालिख्य कुङ्कुमालक्तवारिणा ॥ काश्मीरागुरुकस्तूरीरोचनामिलितेन च । अनामारक्तमिश्रेण कमलाक्षीमनुं लिखेत् ॥ [] ओँ ह्रीं कमलाक्षि अमुकीमाकर्षयाकर्षय ओँफट् ॥ इमं मन्त्रं जपेदादौ सहस्रैकं ततः पुनः । तद्भूर्जपत्रमादाय गुलिकां कारयेत् सुधीः ॥ तेनैवं साध्यपादोत्थमृत्तिकापङ्कवेष्टितां । शोषितां तेजसा भानोर्वेष्टयेत् त्रिकटुकैः पुनः ॥ प्रतिमां स्त्रीनिभां कृत्वा क्षिपेत्तस्यास्तदोदरे । गुलिकां पातयेत् पात्रे प्रतिमां साध्यरूपिणीं ॥ तादृशाभिमुखो भूत्वा निर्जने निशि साधकः । ततस्तद्गतचित्तश्च तावत् कालं जपेन्मनुं । यावदायाति सन्त्रस्ता मदनालसविग्रहा ॥ * ॥ अथान्यत् कथयाम्यत्र नृपाकर्षणहेतवे । देवस्यापि नरस्यापि मोहिनीमन्त्रजापतः ॥ अथ मन्त्रं महेशान्यास्तारमादौ ततस्त्रपां । पञ्चशायकवीजञ्च दत्त्वाथ भुवनेश्वरीं ॥ मोहिनीति च नामान्ते फट्कारं पुनरालिखेत् । स्वाहान्तमन्त्रमुक्तञ्च मध्यवीजेन कारयेत् ॥ षडङ्गान् दीर्घयुक्ताद्यैश्चक्रेऽष्टदलके यजेत् । प्रथमं साध्यनामानि लेख्यानि च कजोदरे ॥ महारजनरक्तेन पूर्व्वमन्त्रपदं युतं । मोहिनीं पद्मकिञ्जल्के जृम्भिणीं स्तम्भिनीं तथा ॥ वशङ्करीं कुलेशीञ्च ततो वै विश्ववासिनीं । आकर्षिणीं ततः क्लिन्नामर्च्चयेदष्टपत्रके ॥ गन्धपुष्पादिधूपाद्यैर्भक्तियुक्तेन चेतसा । लक्षजप्तेन सर्व्वेषां शीघ्रमाकर्षणं भवेत् ॥ * ॥ ह्रीं कालिकायै धीमहि तन्नः कालि प्रचोदयात् । ओँ आकर्षिणी वज्रधारिणी हुँ फट् स्वाहा अमुकीमाकर्षय ॥ प्रणवं पूर्व्वमुद्धृत्य उग्रसेनी ततः परं । नितम्बिनी वह्निजाया विद्या परमदुर्लभा ॥ सिन्दूरपुत्तलिं कृत्वा तस्या नाम हृदि विलिख्य पणमूल्येन ताम्बूलं समानीय आमशरावद्वये नैवेद्यं कृत्वा कृष्णाष्टोत्तरशततुलस्या मूलमन्त्र- पठिते पुत्तल्या हृदि नामस्थाने ताडिते सति सा समायाति” । इति श्रीकृष्णानन्दविद्यावागीश- कृतषट्कर्म्मदीपिका तन्त्रसारश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-161-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आकर्षण" आता है (18)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें