🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:18:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आन
āna
ⓘ "आण" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आन १ संज्ञा स्त्री [सं॰ आण् =मर्यादा, सीमा ]
१. मर्यादा ।
२. शपथ । सौगंध । कसम । उ॰— मोहिं राम राउरि आन दसरथ सपथ सब साँची कहौं ।— मानस, २ ।१०० ।
३. विजय- घोषणा । दुहाई । क्रि॰ प्र॰ — फिरना । उ॰— बार बार यों कहत सकात न, तोहिं हति लैहैं पिरान । मेरैं जान, कनकपुरी फिरिहै रामचंद्र की आन । — सूर॰, ९ । १२१ ।
४. ढंग । तर्ज । अदा । छवि । जैसे,—उस मौके पर बडौदा नरेश का इस सादगी से निकल जाना एक नई आन थी ।
५. अकड । ऐंठ । दिखाव । ठसक । जैसे,— आज तो उनकी ऐर ही आन थी ।
६. अदब । लिहाज । दबाव । लज्जा । शर्म । हया । शंका । डर । भय । जैसे,— कुछ बडों की आन तो माना करो ।
७. प्रतिज्ञा । प्रण । हठ । टेक । जैसे,— वह अपनी आन न छोडेगा ।
आन २ संज्ञा स्त्री [अ॰] क्षण । अल्पकाल । लमहा ।जैसे,— एक ही आन में कुछ का कुछ हो गया है । मुहा॰— आन की आन में = शीघ्र ही । अत्यल्प काल में । जैसे,— आन की आन में सिपाहियों मे पूरा का पूरा शहर घेर लिया ।
आन ३पु वि॰ [सं॰ अन्य] दूसरा । और । उ॰— मुख कह आन, पेट बस आन । तेहि औगुन दस हाट बिकाना ।— जायसी ग्रं॰, पृ॰ ३५ ।
आन ४ क्रि॰ वि॰ [ हि॰ आना] आकार । उपस्थित होकर । जैसे,— पत्ता पेड़ से आन गिरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आन m. (fr. √ अन्), face [NBD.]
mouth
nose [Sāy.], RV. i, 52, 15
exhaling the breath through the nose, T.
inhalation, breath inspired, breathing, blowing, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (139,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आनः 1 Inhalation, breath inspired. --2 Mouth or nose (Sāy.). --3 Breathing, blowing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0240-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आन पु० आनित्यनेन आ + अन--करणे क्विप् आ प्राणवायुः ततः सुवास्त्वा० अदूरभवादौ अण् । सम्यग्जीवनसाधनस्य अन्तःस्थितस्य प्राणवायोर्नासिकया वहिर्निस्मारणेउच्छासे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0716,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आनः, पुं, (अन् + घञ्) उच्छ्वासः । वहिर्मुखश्वासः । इति हेमचन्द्रः ॥ (अन्तःस्थितस्य प्राणवायोर्नासि- कयोच्छ्वासः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-175-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आण" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें