🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:34:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आध्मान
ādhmāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आध्मान संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक वाताव्याधि । पेट का फूलना । अफरा
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-ध्मान n. blowing, inflation, puffing, Suśr.
boasting
a bellows, L.
intumescence, swelling of the body
N. of certain diseases, Suśr.
N. of a species of sound, T.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (139,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आध्मानं [आ-ध्मा-ल्युट्] 1 Blowing inflation; (fig.) growth, increase; Mv. 7. 14. --2 Boasting, vaunting. --3 A bellows. --4 Intumescence, swelling of the belly, body &c., dropsy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0240-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आध्मान पु० आ + ध्मा--आधारे ल्युट् । “आध्मानमिति जानीयाद्दोषं वातनिरोधकृत्” इत्युक्ते १ वातव्याधौ । “शू- लञ्च मूत्रं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं वस्तितोदमाध्मानञ्च” सुश्रु० भावे ल्युट् । २ उदरस्फीततायाम् । ३ अग्निसंयोगजे शब्दभेदे न० । करणेल्युट् । ४ नलिकानामगन्धद्रव्ये स्त्री० ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0715,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आध्मानं, क्ली, (आङ् + ध्मा + ल्युट् ।) वातव्याधि- विशेषः । तस्य रूपं । “साटोपमत्युग्ररुजमाध्मातमुदरं भृशं । आध्मानमिति जानीयाद्घोरं वातनिरोधजं” ॥ इति निदानं ॥ पेटफाँपा इति भाषा । तस्य चिकित्सा यथा, -- “आध्माने लङ्घनं पूर्व्वं दीपनं पाचनं ततः । फलवर्त्तिक्रियां कुर्य्यात् वस्तिकर्म्म च शोधनं ॥ कर्षमात्रा भवेत् कृष्णा त्रिवृता स्यात् पलोन्मिता । खण्डादपि पलं ग्राह्यं चूर्णमेकत्र कारयेत् ॥ भधुनाक्षमितं लिह्यातं चूर्णमाध्माननाशनं” ॥ नारायणचूर्णं ॥ १ ॥ “दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वाहिङ्गुसैन्धवैः । लिम्पेब् कोष्णैरम्लपिष्टैः शूलाध्मानयुतोदरं ॥ हैमवती वचा । दारुषट्कलेपः ॥ २ ॥ “अभयारग्वधो धात्री दन्ती तिक्ता स्नुही त्रिवृत् । मुस्ता प्रत्येकमेतानि ग्राह्याणि पलमात्रया ॥ तानि संक्षुद्य सर्व्वाणि जलाढकयुगे पचेत् । तत्र तोयेऽष्टमं भागं कषायमवशेषयेत् ॥ निस्त्वग्जैपालवीजानि नवानि पलमात्रया । तनुवस्त्रधृतान्येव तस्मिन् क्वाथे शनैः पचेत् ॥ ज्वालयेदनलं मन्दं यावत् क्वाथो घनो भवेत् । ततः खल्ले क्षिपेत् भागानष्टौ जैपालबीजतः ॥ भागांस्त्रीन् नागराद्द्वौ च मरिचात् द्वौ च पारदात् । गन्धकात् द्वौ च तानीह यावद्यामं विमर्दयेत् ॥ रसो नाराचनामायं भक्षितो रक्तिकामितः । जलेन शीतलेनैव रोगानेतान् विनाशयेत् ॥ आध्मानं शूलमानाहं प्रत्याध्मानं तथैव च । [] उदावर्त्तं तथागुल्भमुदराणि हरत्यसौ ॥ वेगे शान्ते च भुञ्जीत शर्करासहितं दधि । ततस्तत्सैन्धवेनापि ततो दध्योदनं मनाक्” ॥ महानाराचो रसः ॥ ३ ॥ इति भावप्रकाशः ॥ (वायुना सवेदनमुदरपरिपूर्णत्वमाध्मानत्वं । इति रुग्विनिश्चयग्रन्थव्याख्यानकृद्विजयरक्षितः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-175-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आध्मान" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें