🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:47:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आयस
āyasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आयस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आयसी] लोहा ।
१. लोहा ।
२. लोहे का कवच ।
३. अगर नाम की लकड़ी ।
४. रत्न । मणि ।
आयस २ पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ आयसु]
१. आदेश । हुक्म । आज्ञा ।
२. विवाह के अवसर की एक रीति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आयस mf(ई)n. (fr. अयस्), of iron, made of iron or metal, metallic, RV.; ŚBr.; KātyŚr.; MBh.; Yājñ. &c.
iron-coloured, MBh. v, 1709
armed with an iron weapon, L.
आयस (अम्), n. iron
anything made of iron, Ragh.; Kum. &c.
a wind-instrument, KātyŚr. xxi, 3, 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (148,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आयस a. (सी f.) [अयसो विकारः अण्] 1 Made of iron, iron, metallic; आयसं दंडमेव वा Ms. 8. 315; सखि मा जल्प तवायसी रसज्ञा Bv. 2. 59. --2 Armed with an iron weapon. --सी A coat of mail, an armour for the body. --सं 1 Iron; मूढं बुद्धमिवात्मानं हैमीभूतमिवायसं Ku. 6. 55; स चकर्ष परस्मात्तदयत्कांत इवायसं R. 17. 63. --2 Anything made of iron. --3 A weapon. --4 A wind instrument.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0252-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आयस त्रि० अयसो विकारः अण् स्त्रियां ङीप् । लौहमये । “शक्तिञ्चोभयतस्तीक्ष्णामायसं दण्डमेव वा” “पुमांसं दाह- येत् पापं शयने तप्तआयसे” इति च मनुः । “स चकर्ष- परस्मात् तत् अयस्कान्त इवायसम्” रघुः । “मूढबुद्धिमिवा- त्मानं हैमीभूतमिवायसम्” कुमा० । २ लौहमयकवचे च ३ अङ्गरक्षिण्यां जालिकायां स्त्री । अयएव स्वार्थेअण् । ४ लौहे । ततः विकारेमयट्लोहमये त्रि० स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0772,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आयसं, क्ली, (अयस् + अण् ।) लौहं । इति भरतः राजनिर्घण्टश्च ॥ अयोनिर्मितादौ, त्रि ॥ (यथा महाभारते, -- “आयसं हृदयं मन्ये तस्य दुष्कृतकर्म्मणः” । यथा मनुः, ८ । ३१५ । “शक्तिं चोभयतस्तीक्ष्णामायसं दण्डमेव वा” । रघुवंशे, १७ । ६३ । “स चकर्ष परस्मात् तदयस्कान्त इवायसम्” । (अयोजनितार्थे यथा, -- “विपाके कटु शीतञ्च सर्व्वश्रेष्ठं तदायसम्” ॥ इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-185-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें