🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:32:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आश्विन
āśvina
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आश्विन के नाम (1.4.19) इष · आश्वयुज
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आश्विन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह महीना जिसकी पूर्णिमा अश्विनी नक्षत्र में पड़े । क्वार का महीना ।
२. अश्विनीकुमार ।
३. एक यज्ञ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आश्विन mf(ई)n. like riders or horsemen, RV. ix, 86, 4
आश्विन n. a day's journey for a horseman, AV. vi, 131, 3.
2. आश्विन mfn. (fr. अश्विन्), belonging or devoted to the Aśvins, VS.; TS.; ŚBr.; KātyŚr.; ĀśvŚr.
आश्विन (अस्), m. N. of a month in the rainy season (during which the moon is near to the constellation Aśvinī)
आश्विन (अम्), n. the Nakṣatra Aśvinī, VarBṛS.
आश्विन n. (also) a cup of Soma consecrated to the Aśvins, Lāṭy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (159,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आश्विन a. (नी f.) 1 Belonging or sacred to the Aśvins (अश्विनौ देवते अस्य). --2 Pervading. --नः 1 N. of a month (in which the moon is near ths constellation Aśvinī). --2 A sacrifice or a weapon presided over by the Aśvins. --3 (du.) The Aśvins. --नी 1 N. of certain bricks. --2 A pile, stack (चितिभेदः). --नं A day's journey for a horse or rider (Ved.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0266-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आश्विन पु० आश्विनी पूर्ण्णिमा यस्मिन् मासे अण् । स्वनाम ख्याते चान्द्रेमासभेदे “अहमप्याश्चिने तद्वत् सायाह्ने बोध- याम्यहम्” दुर्गाबोधनमन्त्रः । १ अश्विमानुपधान आसा- [] मिष्टकानाम् अण् मतोर्लुक् । २ इष्टकाभेदे स्त्री ङीप् । “ये हैता आश्वेनीरुपदधाति” शत० ब्रा० ८, २, १, ११ । आश्विनौ देवते अस्य अण् । ३ चितिभेदे च “प्र त आश्विनीः पवमानः” ऋ० ९, ८६, ४, पञ्चाश्वित्योह ऋतव्येपञ्च वैश्वदैव्यः पञ्च- प्राणभृतः पञ्चायस्या एकया न विंशतिर्वयस्यास्ता एकचत्वा- शिशद्द्वितीया चितिः” शत० ब्रा० । ४ यज्ञियकपालभेदे पु० “सौम्येन सहाश्विनो द्विकपालः सर्वत्र” कात्या० १२, ६, ३, “मैत्रावरुणश्च म आश्विनश्च मे इति” यजु० १८, १९, अ- श्विन्यां भवः अण् । ५ अश्विनीकुमारयोः द्वि० व० । अश्विनौ देवते अस्य अण् । अश्विनीकुमारदेवताके ६ यज्ञे ७ शस्त्रे च । आश्वलायनशब्दे उदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0877-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आश्विनः, पुं, (अश्विनीनक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी यत्र मासे सः । अश्विनी + अण् ।) वैशाखादिद्वादश- मासान्तर्गतषष्ठमासः । रवेः कन्याराशिस्थिति- कालः । तत्पर्य्यायः । इषः २ आश्वयुजः ३ । इत्य- मरः ॥ शारदः ४ । इति राजनिर्घण्टः ॥ तत्र जातफलं । “राज्ञां प्रियः काव्यकलाविदग्धः स्याद्दर्भगर्भाग्रसुतीक्ष्णबुद्धिः । सुखी वदान्यो बहुमानशाली भक्तो भवेदाश्विनमासजन्मा” ॥ इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-195-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आश्विन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें