🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:51:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्धृत
uddhṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(कुएँ आदि से) निकाला हुआ (3.1.89) समुदक्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्धृत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] गाँव के वे वृद्ध जन जो गाँव सबंधी पुरानी घटनाऔं से परिचित तथा समय पर उनको प्रकाशित करनेवाले हों । विशेष—मध्यकाल में सीमा संबंधी झगड़ों का इन्हीं लोगों के साक्ष्य के अनुसार निर्णय किया जाता था । आजकल पटवारी (लेखपाल) ही इन लोगों का स्थानपन्न है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-धृत mfn. drawn up or out (as water from a well &c.)
extracted, pulled up or out, eradicated, broken off, MBh.; R.; Suśr. &c.
drawn up or out, ladled out, skimmed, AV. xii, 5, 34; xv, 12, 1; ŚBr. &c.
raised, elevated, lifted up, thrown up or upwards, MBh.; Rājat. &c.
separated, set apart, taken away, removed, BhP.; Mn. &c.
chosen, selected, taken from or out of Mn. &c.
raised, made strong or famous, Hit.
recovered
uncovered
dispersed, scattered
holding, containing
vomited, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (189,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्धृत p. p. 1 Drawn up or out (water), extracted &c. --2 Raised, elevated, lifted up, thrown up or upwards; निक्षेपणाय पदमुद्धृतमुद्वहंती Ku. 5. 85. --3 Uprooted, eradicated; उद्धृतारिः R. 2. 30. --4 Separated, set apart. --5 Divided, partitioned. --6 Selected. --7 Dispersed, scattered. --8 Holding, containing. --9 Uncovered. --10 Vomited, cast up. --Comp. --उद्धार a. {1} one who has received his share of the patrimony. {2} that from which the proper part has been deducted; Ms. 10. 85. --स्नेह a. skimmed (as milk).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0309-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्धृत त्रि० उद् + हृ--क्त । १ उत्क्षिप्ते, २ भुक्तोज्झिते, ३ उत्तो- लिते, ४ पृथक्कृते, ५ उच्छेदिते च । “इतीव वाहैनिर्जवेग दर्पितैः पयोधिरोधक्षममुद्धृतं रजः” नैष० “उद्धृतासि पिनाकिना” छुरिकार्च्चामन्त्रः । “पयोऽनुद्धृतसारञ्च” “गृहेऽप्युद्धृततज्जलैः” आ० त० पु० “उद्धर्त्तुमैच्छत् प्रस- भोद्धृतारिः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1178,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्धृतः, त्रि, (उत् + हृ + क्त ।) कृतोद्धरणम् । तोला इति भाषा । तत्पर्य्यायः । समुदक्तः २ । इत्यमरः ॥ उत्क्षिप्तः । परिभुक्तोज्झितः । इति मेदिनी ॥ (“उद्धर्तुमैच्छत् प्रसभोद्धृतारिः” । इति रघुः । २ । ३० तथा नैषधे । १ । ६९ । “इतीव वाहैर्निजवेगदर्पितैः पयोधिरोधक्षममुद्धृतं रजः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-241-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬