🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:14:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपकंठ
upakaṃṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपकंठ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ उपकण्ठ]
१. समीपता ।
२. गांव का छोर ।
३. घोड़े कि एक चाल, जेसे सरपट चाल कहते हैं । इस चाल में वेग की अधिकता और त्वरा दर्शनीय होती है । किसी दूरस्थ स्थान पर शीघ्र पहुँचने के लिये सवार घोड़े को इसी चाल से दौड़ाता है ।
उपकंठ २ वि॰
१. पास का । सामीप रहनेवाला ।
२. निकट [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-कण्ठ mfn. being upon the neck or near the throat
being in the proximity of, proximate, near, Kum.; Pañcat.; Ragh.
उप-कण्ठ n. proximity, neighbourhood, contiguous space, Kathās.; Rājat. &c.
space near a village or its boundary, L.
a horse's gallop, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (195,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपकंठ a. Near, proximate. --ठः, --ठं 1 Proximity, vicinity, neighbourhood; प्राप तालीवनश्याममुपकंठं महोदधेः R. 4. 34; 13. 48; Ku. 7. 51; Māl. 9. 2; आकृष्य चापं श्रवणोपकंठे Ś. 3. 5 to the very ear. --2 Space near a village or its boundary. --3 One of a horse's paces. --ind. 1 Upon the neck, near the throat; प्रेम्णोपकंठं मुहुरंकभाजः Śi. 3. 36. --2 In the vicinity of, near.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0315-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपकण्ठ त्रि० उगकतः कण्ठम् अत्या० स० । १ निकटे, २ कण्ठा- सन्ने च “तस्योपकण्ठे घननीलकण्ठः” कुमा० । “आ- कृष्य चापं श्रवणोपकण्ठे” “उपकण्ठं महोदधेः” रघुः ३ ग्रामान्ते ४ अश्वानामास्कन्दितगतौ च न० । विभक्त्यर्थे सामीप्ये वा अव्ययी० । ५ कण्ठ इत्यर्थे “रथाङ्गभर्त्त्रोऽभिनवं वरस्य यस्याः पितेव प्रतिपादितायाः । प्रेम्णोपकण्ढं मुहुरङ्कभाजो रत्नावलीरम्बुधिराबबन्ध” माघः । उपक- ण्ठम्--कण्ठे पक्षेऽन्तिके इत्यर्थः ६ कण्ठसामीप्ये च अव्य०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1196,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपकण्ठं, क्ली, (उपगतः कण्ठम् । अत्यादय इति समासः । उपगतः कण्ठः सामीप्यमस्येति वा ॥) ग्रामान्तम् । तत्पर्य्यायः । उपशल्यम् २ । इति त्रि- काण्डशेषः ॥ आस्कन्दितम् । अश्वपञ्चमगतिः । इति हेमचन्द्रः ॥ कण्ठसमीपम् ॥ (यथा, माघे । “प्रेम्नोपकण्टं मुहुरङ्कभाजो- रत्नावलीरम्बुधिराबबन्ध” ।)
उपकण्ठः, त्रि, (उपगतः कण्ठः सामीप्यमस्य ।) निकटः । इत्यमरः ॥ (यथा, कुमारे । ७ । ५१ ॥ “तस्योपकण्ठे घननीलकण्ठः कुतूहलादुन्मुखपौरदृष्टः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-250-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपकंठ" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें