🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:54:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपनयन
upanayana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपनयन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपनीत, उपनेता, उपनेतव्य]
१. निकट लाना । पास ले जाना ।
२. यज्ञोपवीत संस्कार । व्रतबंध । जनेऊ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-नयन n. the act of leading to or near, bringing, R.; BhP.; Vikr.
employment, application, Car.
introduction (into any science), Prab.
leading or drawing towards one's self
that ceremony in which a Guru draws a boy towards himself and initiates him into one of the three twice-born classes (one of the twelve Saṃskāras or purificatory rites [prescribed in the Dharma-sūtras and explained in the Gṛhya-sūtras] in which the boy is invested with the sacred thread [different for the three castes] and thus endowed with second or spiritual birth and qualified to learn the Veda by heart; a Brāhman is initiated in the eighth year [or seventh according to Hiraṇyakeśin; or eighth from conception, according to Śāṅkhāyana &c.], a Kṣatriya in the eleventh, a Vaiśya in the twelfth; but the term could be delayed)
See IW. p. 201; RTL. p. 360 seqq.; ĀśvGṛ. i, 19-22; ŚāṅkhGṛ. ii, 1-6; PārGṛ. ii, 2-5; Gobh. ii, 10; HirGṛ. i, 1 seqq.; Mn. ii, 36; Yājñ. i, 14.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (201,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपनयनं 1 Leading to or near. --2 Presenting, offering; V. 4. 4. --3 Investiture with the sacred thread; आसमावर्तनात्कुर्यात् कृतोपनयनो द्बिजः Ms. 2. 108, 173.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0324-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपनयनं, क्ली, (अध्ययनार्थं आचार्य्यस्य उप समीपं नीयते येन कर्म्मणा इति । उप + नी ल्युट् ।) ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां यज्ञसूत्रधारणादिरूपप्र- धानसंस्कारः । अध्यापनार्थमाचार्य्यसमीपं नीयते येन कर्म्मणा तदुपनयनम् । यथा स्मृतिः । “गृह्योक्तकर्म्मणा येन समीपं नीयते गुरोः । [] बालो वेदाय तद्योगाद्बालस्योपनयं विदुः” ॥ * ॥ तत्पर्य्यायः । वटूकरणम् २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ उपनायः ३ उपनयः ४ आनयः ५ । इति हेम- चन्द्रः ॥ तस्य कालः । “गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्दे ब्राह्मणस्योपनायनम् । राज्ञामेकादशे सैके विशामेके यथाकुलम् । ब्रह्मवर्च्चसकामस्य कार्य्यं विप्रस्य पञ्चमे” ॥ ब्राह्मणस्य गर्भावधिषोडशवर्षपर्य्यन्तम् ॥ तत्र- गर्भाष्टमवर्षो मुख्यः । क्षत्रियस्य द्वाविंशतिवर्ष- पर्य्यन्तम् । तत्रैकादशवर्षो मुख्यः । वैश्यस्य चतु- र्व्विंशतिवर्षपर्य्यन्तम् । तत्र द्वादशवर्षो मुख्यः । इति स्मृतिः ॥ सैके द्वादशे । तत्राशक्तौ प्रायश्चित्तं कृत्वा तदुत्तरे कार्य्यम् । “गृह्योक्तकर्म्मणा येन समीपं नीयते गुरोः । बालो वेदाय तद्योगाद्बालस्योपनयं विदुः ॥ रक्तस्रावे तथा शस्त्रक्षते पाठनिषेधनात् । उपनयनं न तत्र स्यात् इति मन्वादिसम्मतम्” ॥ कृत्यचिन्तामणौ । “जन्मोदये जन्मसु तारकासु मासेऽथवा जन्मनि जन्मभे वा । व्रतेन विप्रो न बहुश्रुतोऽपि विद्याविशेषैः प्रथितः पृथिव्यां ॥ अस्तं गते दैत्यगुरौ गुरौ वा ऋक्षेऽपि वा पापयुतेऽप्यनुक्ते । व्रतोपनीतो दिवसे प्रणाशं प्रयाति देवैरपि रक्षितो यः” ॥ उदये लग्ने । व्रतेन उपनयनेन । भुजबलभीमकृत्य- चिन्तामण्योः । “स्वातीशक्रधनाश्विमित्रकरभे पौष्णेज्यचित्राहरि- ष्विन्दौ तोयपतौ भगे दितिसुते भाद्रद्वये सागरे । केन्द्रस्थे भृगुजेऽङ्गिरःशशिसुते चन्द्रे च तारे शुभे कर्त्तव्यं व्रतकर्म्म मङ्गलतिथौ वाराः सितार्केज्यकाः” ॥ तोयपतिः शतभिषा । अदितिसुतौत्तरफल्गुनी । सागरः पूर्व्वाषाढा । दीपिकायाम् । जीवार्केन्दूडुशुद्धौ हरिशयनवहिर्भास्करे चोत्तरस्थे, स्वाध्याये वेदवर्णाधिपैहशुभदे क्षौरिभे नादितौच । शुकार्केज्यर्क्षलग्ने रविमदनतिथिं प्रोह्य षष्ठाष्टमेन्दुं, नो जीवास्तातिचारेऽर्कसितगुरुदिने कालशुद्धौ व्रतं स्यात्” ॥ रविमदनतिथिं सप्तमीं त्रयोदशीम् ॥ * ॥ कृत्यचिन्तामणौ । “माघे द्रविणशीलाढ्यः फाल्गुने च दृढव्रतः । चैत्रे भवति मेधावी वैशाखे कोविदो भवेत् ॥ ज्यैष्ठे गहननीतिज्ञ आषाढे क्रतुभाजनः । शेषेष्वन्येषु रात्रिः स्यान्निषिद्धं निशि च व्रतम्” ॥ राजमार्त्तण्डे । “पुनर्व्वसौ कृतो विप्रः पुनःसंस्कारमर्हति” । वृद्धगर्गः । “स्मृतियुक्ताननध्यायान् सप्तमीञ्च त्रयोदशीम् । पक्षयोर्माघमासस्य द्वितीयां परिवर्जयेत्” ॥ चैत्रशुक्लतृतीया आशाढशुक्लदशमी मन्वन्तरा- दित्वेन निषिद्धा वैशाखशुक्लतृतीया युगादित्वेन [] निषिद्धेति । षष्ठ्यामशुचिरमार्य्यो रिक्तासु बहु- दोषभाक् । शुक्लपक्ष एव विहितः प्रागुक्ताश्व- लायनवचनात् ॥ * ॥ सामगानां कुजवारेऽप्युप- नयनं श्रीपतिरत्नमालाकृत्यचिन्तामणिधृतवात्स्य- वचनात् । यथा । “शाखाधिपे बलिनि केन्द्रगतेऽथ वास्मिन् वारेऽस्य चोपनयनं कथितं द्विजानाम् । नीचस्थितेऽरिगृहगेऽथ पराजिते वा जीवे भृगावुपनयः स्मृतिकर्म्महीनः” ॥ अस्य शाखाधिपस्य ॥ दीपिकायां । “ऋग्वेदाधिपतिर्जोवो यजुर्व्वेदाधिपः सितः सामवेदाधिपो भौमः शशिजोऽथर्व्ववेदराट्” ॥ वेदाधिपकथनम् ॥ * ॥ “ब्राह्मणे शुक्रवागीशौ क्षत्रिये भौमभास्करौ । चन्द्रो वैश्ये बुधः शूद्रे पतिर्मन्दोऽन्त्यजे जने” ॥ वर्णाधिपकथनम् ॥ * ॥ पराजयलक्षणं वक्ष्ये यात्रायाम् । अत्रापि विवाहवद्दशयोगभङ्गवर्ज्जनम् । विष्णुधर्म्मोत्तरे । “षो
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपनयन" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें