🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:41:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपाध्याय
upādhyāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पढ़ाने वाला (2.7.9) अध्यापक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपाध्याय संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ उपाध्याया, उपाध्यायानी, उपाध्यायी ।]
१. वेद वेदांग का पढ़ानेवाला २ उध्यापक । शिक्षक । गृरु ।
३. ब्राह्मणों का एक भेद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपाध्य्-आय m. (√ इ), a teacher, preceptor (who subsists by teaching a part of the Veda or Vedāṅgas, grammar &c.; he is distinguished from the Ācārya q.v.), Mn. iv, 141, &c.; Yājñ. i, 35; MBh.; Śak. &c.
उपाध्य्-आय f(आ or ई) a female teacher, Kāty. on Pāṇ. iii, 13, 21
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (213,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपाध्यायः [उपेत्याधीयते अस्मात्, उप-अधि-इ-घञ्] 1 A teacher or preceptor in general. --2 Particularly, a spiritual teacher, religious preceptor; (by Y. 1. 35, a sub-teacher who instructs for wages only in a part of the Veda and is inferior to an आचार्य; एकदेशमुपाध्यायः); cf. Ms. 2. 141; --एकदेशं तु वेदरय वेदांगान्यपि वा पुनः । योऽध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते ॥ see अध्यापक and under आचार्य also. --या A female preceptor. --यी 1 A female preceptor. --2 The wife of a preceptor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0337-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाध्याय पु० उपेत्याधीयतेऽस्मात् उप + अधि + इङ्--घञ् । “एकदेशन्तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः । योऽध्याप- यति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते” इति मनूक्तलक्षणे वेदैकदेशतदङ्गाध्यापके । स्त्रियां ङीपि उपाध्याया उपाध्यायीतिरूपद्वयम । उपाध्यायस्य पत्नीत्यर्थे ङीष् आनुक् वा उपाध्यायानी “उपाध्यायानी ऋतुमती” मा० आ० ३ अ० उपाध्यायी च । “उपाध्यायान् दशाचार्थ आचर्याणां शतं पिता” । “आचार्यं स्वमुपाध्यायं पितरं मातर गुरुम्” मनुः । तन्मरणे एकरात्राशौचम् “आचार्य- पत्नोपुत्रोपाध्यायमातुलश्वशुरश्वशुर्यसहाध्यायिशिष्येष्वेक- रात्रेण” विष्णूक्तेः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1354,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाध्यायः, पुं, (उपेत्य अधोयतेऽस्मात् । उप + अधि + इ + घञ् ।) अध्यापकः । इत्यमरः ॥ वेदैक- देशाध्यापकः । यथा, -- “एकदेशन्तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः । योऽध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते” ॥ इति भविष्ये २ अध्यायः ॥ मानवे २ । १४५ श्लोके च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-262-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपाध्याय" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें