एकचक्रं, क्ली, (एकं चक्रं यस्य ।) पुरीविशेषः । तत्प- र्य्यायः । हरिगृहम् २ शुम्भपुरी ३ । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ सूर्य्यरथः । त्रि, असहायचारी । यथा, ऋग्वेदे १ । १६४ । २ । “सप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्र- मेकोऽश्वो वहति सप्तनामा । त्रिनाभिचक्रमजरमनर्व्वं यत्रेमा विश्वा भुवनाधितस्थुः” ॥ अत्र भाष्यकृता यद्व्याख्यातन्तदाह । “एकचक्रमेकरथाङ्गोपेतम् । यद्यपि त्रीणि चक्राणि तथापि तेषामेकरूपत्वादेकचक्रमित्युच्यते रथं रंहणस्वभावं भुर्य्यस्य सम्बन्धिनं सप्तै- तत्संङ्ख्यका अश्वा युञ्जन्ति अनुबध्नन्ति वहन्त्य- होरात्रनिर्वाहाय । किं वस्तुतः सप्त नेत्याह । एकोऽश्वः सप्तनामा । एक एव सप्ताभिधानः सप्तधा नमनप्रकारो वा एक एव वायुः सप्तरूपं धृत्वा वहतीत्यर्थः । वाष्वधीनत्वादन्तरीक्षसञ्चारस्य एकचक्रमित्युक्तम् । कीदृशन्तदित्यत आह । त्रिनाभि बलयत्रयमध्यस्थितनाभिस्थानीयच्छिद्र- त्रयोपेतम् । अंजरममरणधर्म्माकम् । अनर्व्वम- शिथिलं पुनस्तदेव विशेष्यते । यत्र यस्मिंश्चक्रे इमा विश्वा भुवना इमानि प्रसिद्धानि सर्व्वाणि भूतजातान्यधि आश्रित्य तस्थुस्तिष्ठन्ति । यद्वा एकचक्रमेकचारिणमसाहाय्येन सञ्चरन्तं रथ- मादित्यं सप्त युञ्जन्ति सर्पणस्वभावाः सप्तसंख्या वा रश्मयः सप्तप्रकारकार्य्या असाधारणाः पर- [] स्परविलक्षणाः षडृतवः एकः साधारण इत्येवं- रूपा यद्वा मासद्वयात्मकाः षट् अपरोऽधि- मासात्मक एक इत्येवं सप्तर्त्तवो युञ्जन्ति एतस्य कार्य्यं निर्व्वहन्तीत्यर्थः । स चैकोऽसहायोऽश्वो ल्यापनशील आदित्यः सप्तनामा सप्तरसानां सन्नमयितारो रश्मयो यस्य तादृशः । सप्तर्षि- भिः स्तूयमानो वादित्यो वहति धारयति भ्रम- तीत्यर्थः । किं भूतम् । त्रिनाभि चक्रम् । त्रयो नाभिस्थानीयाः सन्ध्यासम्बद्धा वा एव ऋतवो यस्य तत्तादृशम् । के ते ग्रीष्मवर्षाहेमन्ताख्याः यद्वा भूतभविष्यद्वर्त्तमानाख्यास्त्रयः कालास्त्रिना- भयः । तद्विशिष्टं चक्रं चक्रवत् पुनः पुनः परिभ्रममाणं संवत्सराख्यचक्रमजरममरणम् । न हि कदाचिदपि कालो म्रियते अनादिनिधनः कालः इति स्मृतेः । अनर्व्वमप्रतिहतम् । ईदृशं संवत्सराख्यं चक्रं नानाकालावयवोपेतमयमादित्यः पुनः पुनरावर्त्तयति संवत्सरादर्वाचीनानां तत्रै- वान्तर्भावात् युगादीनां तदावृत्तिसाध्यात् संवत्- सरस्य चक्रत्वेन रूपणम् । पुनः कीदृशं तत् । यत्र यस्मिंश्चक्रे इमा विश्वा भुवना इमानि सर्व्वाणि भूतान्यधितस्थुः आश्रित्य तिष्ठन्ति कालाधी- नत्वात् सर्व्वस्याः स्थितेः । ईदृशस्य कालस्य का- रणभूतपरमेश्वरपरिज्ञानेन मोक्षसद्भावात् ज्ञान- मोक्षाक्षरप्रशंसा च” ॥ नृपाद्वयविशिष्टम् । एक- राजविशिष्टम् । यथा, भागवते । ३ । १ । २० । “इत्थं व्रजन् भारतमेव वर्षं कालेन यावत् गतवान् प्रभासम् । तावच्छशास क्षितिमेकचक्रा- मेकातपत्रामजितेन पार्थः” ॥ पुं, असुरभेदः । यथा, हरिवंशे ३ । ८४ । “एकचक्रो महाबाहुस्तारकश्च महाबलः” । अयं हि प्रतिविन्ध्य इति नाम्ना प्रसिद्धः । यथा । महाभारते १ । सम्भवपर्ब्बण्यंशावतरणे ६७ । २२ । “एकचक्र इवि ख्यात आसीद्यस्तु महासुरः । प्रतिविन्ध्य इति ख्यातो बभूव प्रथितः क्षितौ” ॥ स्त्री, स्वनामख्याता पुरी । अत्रस्थो भीमसेनो महाबलं वकनामानमसुरं हतवान् ॥ यथा, -- महाभारते । १ । अंशावतारपर्ब्बणि भारतसूत्रे । ६१ । २६-२८ । “ते तत्र नियता कालम् कञ्चिदूषुर्नरर्षभाः । मात्रा सहैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने ॥ तत्राससाद क्षुधितं पुरुषादं वृकोदरः । भीमसेनो महाबाहुर्व्वकं नाम महाबलम् ॥ तञ्चापि पुरुषव्याघ्रो बाहुवीर्य्येण पाण्डवः । निहत्य तरसा वीरो नागरान् पर्य्यसान्त्वयत्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-291-b) स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।