🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:00:13 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

एकत
ekata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एकत: क्रि॰ वि॰ [सं॰ एकतस्] एक ओर से ।
एकत पु क्रि॰ वि॰ [सं॰ एकत्र;प्रा॰ एकत्त] एकत्र । एक जगह । इकट्ठा । उ॰—(क) नहिं हरि लों हियरा धरों नहिं हर लौं अरधंग । एकत ही करि राखियौ अंग अंग प्रति अंग ।— बिहारी र॰, दो॰, ४९४ । (ख) कहलाने एकत बसत अहि मयूर, मृग बाघ । जगतु तपोबन सौ कियौ दीरघ—दाघ निदाघ ।—बिहारी र॰, दो॰, ४८९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एकत m. N. of one of the three Āptyas, VS. i, 23; ŚBr. i; Kāṭh. &c.
of a Brāhman, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (231,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकत पु० पिष्टलिप्तपात्रीप्रक्षालनजलनिनयनेद्देश्ये १ देवभेदे । तस्योत्पत्तिकथा यज्ञांशभागित्वकथा च शत० ब्रा० १, २, ३, १, दर्शिता यथा । “चतुर्धा विहितोह वा अग्रेऽ- ग्निरास । स यमग्रेऽग्निं होत्राय प्रावृणत स प्रैवाध- न्वद्यं द्वितीयं प्रावृणत स प्रैवाधन्वद्यं तृतीयं प्राबृणत स प्रैवाधन्वदथ योऽयमेतर्ह्यग्निः स भीषा निलिल्ये सो- ऽपः प्रविवेश तं देवा अनुविद्य सहसैवाद्भ्य आनिन्युः सोऽपोऽभितिष्ठेवावष्ठ्यूताः स्थ या अप्रपदनं स्थ याभ्यो वोमामकामं नयन्तीति तत आप्त्याः सम्बभूवुस्रितोद्वित एकतः । तैन्द्रेण सह चेरुः यथेदं ब्राह्मणो राजान- मनुचरति स यत्र त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रं विश्वरूपं जघान तस्य हैतेऽपि बध्यस्य विदाञ्चक्रुः शश्वद्वैनं त्रित एव जघानात्यह तदिन्द्रोऽमुच्यत देवो हि सः । त उ हैत ऊचुः । उपैवेमएनो गच्छन्तु येऽस्य बध्यस्यावेदिषु रिति किमिति यज्ञ एवेषु मृष्टामिति तदेष्वेतद्यज्ञो मृष्टे य देभ्योः पात्रीनिर्णेजनमङ्गुलिप्रणेजनं निनयन्ति । त उ हास्या ऊचुः । अत्येव वयमिदमस्मत् परी नयामेति कमभीति य एवादक्षिणेन हविषा यजाता इति तस्मा- न्नादक्षिणेन हविषा यजेताप्त्येषु ह यज्ञो मृष्ट आप्त्या उ ह तस्मिन् मृजते, यो दक्षिणेन हविषा यजते । ततो देवाः, एतां दर्शपूर्णमासयोर्दक्षिणामकल्पयन् यद- न्वाहार्यं नेददक्षिणं हविरसदिति तन्नाना निनयति तथै- भ्योऽसमदं करोति तदभि तपति तथैषां शृतं भवति स निनयति त्रिताय त्वा द्विताय त्वैकताय त्वेति” “यं हो- तृकर्मणे प्रावृणत ते देवा इत्यर्थः । प्राधन्वत् प्रागच्छदम्रियत धवि गमने । भीषा पूर्वाग्निवन्मरणभयेन निलीनोऽन्तर्हितो बभूव । ष्ठिवु मिरसने । अप्रपदनमनाशयभूताः । वः पञ्चम्यर्थे चतुर्थी युष्मत् सकाशात् । ततो निष्ठीवनलक्षण- वीर्य्यधारणात्ताभ्यीऽद्भ्यः सकाशात् । यथेदानीं ब्राह्मणः पुरोहितः । तं बध्यं बधार्हं ज्ञातवन्तः । अनन्तरं चैनं वि- श्वरूपं त्रित एवेन्द्रसाहाय्यार्थं जघाम इन्द्रश्च तद्धननजनि- तात् पापादति मुक्तोऽभवत् यस्मात्स इन्द्रो देवः अतोऽस्मिन् पापसंश्लेषो न युक्त इत्यर्थः । ते लौकिकाजना विश्व- रूपहननानन्तरमेतदूचुः । एषु त्रितादिषु यद्विश्वरूप- बधजनितमेनस्तद्यज्ञो मृजीत शोषयेदिति अत एतत् एतेन पात्रीनिर्णेजनादिनिनयनेन एषु तदेनो यज्ञः संशोष- यति तस्मादवहननपेषणादिजनितस्यैनसो रूपं पा- [] त्र्यादिनिर्णेजनमाप्त्येभ्यो निनेतव्यमित्यर्थः । वयम- पीदमेनः परःपरस्तादन्यत्राधारान्तरे अन्यत्रास्मते नयाम अन्वाहरति यज्ञसम्बन्धि दोषजातं परिहरत्यनेनेति अन्वा- हार्य्योनाम ऋत्विग्भ्यो देय ओदनः । निनीतमुदक- मङ्गारेण प्रतपति” भा० । “त्रिताय त्वा, द्विताय त्वा, एकताय त्वा” यजु० १, २, ३, “पात्र्यङ्गुलप्रक्षालनोदकं त्रिताय त्रितनाम्ने देवाय त्वा त्वां निनयामीति, तथा द्विताय त्वा निनयामि, तथा एकताय त्वा निनयामि इति व्याख्याय शत० ब्राह्मणोक्ता कथा संक्षेपेण दर्शिता यथा “पूर्व्वं कुतश्चित् कार- णात् भीतोऽग्निरपः पाविशत्ततोदेवास्तं ज्ञात्वा जगृहु- स्तदाग्निना वीर्य्यमप्सु मुक्तं तत आप्त्या उत्पन्नाः त्रित- द्वितैकतसंज्ञास्ते देवैः सह चरन्तो यज्ञेपात्राप्रक्षालनजलल- क्षणं भागं लेभिरे” इति वेददी० । “तदुदकनयनप्रकारः” कात्या० २, ५, २५, दर्शितो यथा “पात्र्यङ्गुलिप्रक्षालन- माप्त्येभ्यो निनयत्यभितप्य प्रत्यगसंस्यन्दमानं त्रिताय त्वेति प्रतिमन्त्रम्” सू० “पिष्टलिप्तपात्रीप्रक्षालनं पिष्टलिप्ताङ्गु- लिप्रक्षालनम् चाभितप्य पात्रीस्थमेव ज्वलतोन्मुकेन तापयित्वा प्रत्यक्संस्थमस्यन्दमानं परस्परसङ्गतिमप्राप्नु वदाप्त्येभ्यो देवभूतेभ्यो निनयति स्विष्टकृद्वदेवोभयरूप
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें