🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:38:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ओंकार
oṃkāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ओंकार संज्ञा पुं॰ [सं॰ ओङ्कार]
१. 'ओं' शब्द ।
२. 'ओं' शब्द का निर्देश या उच्चारण ।
३. सोहन चिड़िया ।
४. सोहन पक्षी का पर जिससे फौजी टोप की कलँगी बनती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ॐ—कार (ॐ-क्˚), m. the sacred and mystical syllable ओम्, the exclamation ओम्, pronouncing the syllable ओम्, Mn. ii, 75; 81; Kathās.; Bhag. &c., (cf. विजयोंकार, कृतोंकार)
a beginning, prosperous or auspicious beginning of (e.g. a science), Bālar.
N. of a Liṅga
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (236,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओङ्कार पु० ओम् + स्वरूपे कारप्रत्ययः । प्रणवे । “प्राणायामै- स्त्रिभिः पूतस्ततओङ्कारमर्हति” मनुः । “ओङ्कारश्चाथ- शब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा” पुरा० अधिकम् ओम्शब्दे- चक्ष्यते । “ओङ्कारं पूर्व्वमुच्चार्य्य पश्चाद्वेदमधीयते” इति स्मृतेः “तस्म दोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः । प्रवर्त्तन्ते विधानोक्ता” इति गीतोक्तेः “स्रवत्यनोङ्कृतं सर्व्वम्” इत्युक्तेश्च ओङ्कारस्य सर्व्वकर्म्मारम्भादौ पाठ्यत्वात् आर- म्भसाधनत्वेन २ आरम्भे । सप्तानां सामावयवानां ३ प्र- थमावयवे च । उद्गीथशब्दे ११७० पृ० सप्तावयव- सामानि दृश्यानि । ओङ्कारः तदाकारः अस्त्यस्य अच् । काशीस्थे ३ शिवलिङ्गभेदे “ओङ्कारं प्रथमं लिङ्गं द्वितीयन्तु त्रिलोचनमिति” काशीस्थचतुर्द्दशप्रधानलिङ्ग- कथने । तदाविर्भावकथा तत्रैव ७३ अध्याये “यथोङ्कारस्य लिङ्गस्य प्रादुर्भाव इहाभवत् । पुरानन्दवने- चात्र ब्रह्मणा विश्वयोनिना । तपस्तप्तं महादेवि! समाधिं दधता परम् । पूर्ण्णे युगसहस्रेऽथ मित्त्वा पातालसप्तकम् । उदतिष्ठत् पुरोज्योतिर्विद्योतितहरिन्मुखम् । यदन्त- राविरभवन्निर्व्याजेन समाधिना । तदेव परमं धाम बहिराविरभूद्विधेः । अभूच्चटचटाशब्दः स्फुटितो भूमि- मागतः । तच्छब्दाद्व्यसृजद्बेधाः समाधिं क्रमतोवशी । स्रष्टाऽसृज्यत तत्सानौ यावदुन्मील्य लोचने । पुरःप- श्चाद्ददर्शाग्रे तावदक्षरमादिमम् । अकारं सत्वसम्पन्नमृक्- क्षेत्रं सृष्टिपालकम् । नारायणात्मकं साक्षात्तमःपारे प्रतिष्ठितम् । ओङ्कारमथ तस्याग्रेरजोरूपं यजुर्जनिम् । बिधातारं समस्तस्य स्वाकारमिव चिन्तितम् । नीरव- ध्वान्तसङ्केतसदनाभं तदग्रतः । मकारं स ददर्शाथ तमोरूपं विशेषतः । साम्नां योनिं लये हेतुं साक्षाद्रु- द्रस्वरूपिणम् । अथ तत्पुरतोधाता व्यधात् स्वनयना- तिथिम् । विश्वरूपमथोङ्कारं सगुणञ्चापि निर्गुणम् । अनाख्यनादशदनं परमानन्दविग्रहम् । शब्दव्रह्मेति यत् ख्यातं सर्व्ववाङ्ममयकारणम् । अथोपरिष्टान्नादस्य विन्दरूपं परात् परम् । कारणं कारणानाञ्च जगदा- [] सञ्जनं परम् । विधिर्विलोकयाञ्चक्रे तपसा गोचरी- कृतम् । अवनादोमिति ख्यातं सर्व्वस्यास्य स्वभावतः । भक्त- मुन्नयते यस्मात्तदोमिति यईरितः । अरूपोऽपि स्वरूपाट्यः स घात्रा नेत्रयोःकृतः । तारयेद्यद्भवाम्मोधेः स्वजपासक्त मानसम् । ततस्तार इति ख्यातोयस्तं ब्रह्मा व्यलोकयत् । प्रणूयते यतः सर्व्वैः पुरनिर्व्वाणकामुकैः । सर्व्वेभ्योऽ- भ्यधिकस्तस्मात् प्रणवोयः पकीर्त्तितः । सुसेवितारं पुरुषं प्रणमेद्यः परम्पदम् । अतस्तं प्रणवं शान्तं प्रत्यक्षीकृतवान् विधिः । त्रयीमयस्तुरीयोयस्तुर्य्याती- तोऽखिलात्मकः । नादविन्दुस्वरूपो यः स प्रैक्षि द्विजगा- मिना । प्रावर्त्तन्त यतोवेदाः साङ्गाः सर्वस्य योनयः । स वेदादिः पद्मभुवा पुरस्तादवलोकितः । वृषभोयस्त्रिधा- बद्धोरोरवीति महोदयः । स नेत्रविषयीचक्रे परमः परमेष्ठिना । शृङ्गाश्चत्वारि यस्यासन् हस्तासन्सप्त एव च । द्वेशीर्षे च त्रयः पादाः स देवोविधिनेक्षितः । यदन्तर्ली- नमखिलं भूतं भावि भवत् पुनः । तद्वीजं वीजरहितं द्रुहिणेन विलोकितम् । लीनं मृग्येत यत्रैतदाब्रह्मस्तम्भ भाजगम् । अतः सभाज्यते सद्भिर्यल्लिङ्गं तद्विलोकितम् । पञ्चार्थायत्र भासन्ते पञ्चब्रह्ममयं हि यत् । आदिपञ्च- स्वरूपं यन्निरैक्षि ब्रह्मणा हि तत् । तमालोक्य ततो- वेधा लिङ्गरूपिणमीश्वरम्” । ओङ्कारेश्वरोऽप्यत्र । ४ बुद्ध- शक्तिभेदे स्त्री त्रिका० । अवर्णाऽस्यादेः परत्वेपररूपम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1555-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओङ्कारः, पुं, (ओम् + कारप्रत्ययः ।) प्रणवः । इत्यमरः ॥ (यथाह स्मृतिः । “ओङ्कारः पूर्व्वमुच्चार्य्यस्ततो वेदमधीयते” । “ओङ्कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्त्वा विनिर्ज्जातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ” । इति व्याकरणटीकायां दुर्गादासः । “प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओङ्कारमर्हति” ॥ इति मनुः । २ । ७५ ॥ अत्राह आवस्तम्बः, “ओङ्कारः स्वर्गद्वारं तद्ब्रह्म अध्येष्यमाण एत- दापि प्रतिपद्येत विकथां चान्यां कृत्वा एवं लौ- किक्या वाचा व्यावर्त्तते” । लौकिक्या वाचा व्याव- र्त्तते तया मिश्रितं न भवतीत्यर्थः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-302-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ओंकार" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें