🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:32:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

और्व
aurva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
समुद्र की अग्नि के नाम (1.1.68) वाडव · वडवानल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
और्व संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बड़वानल ।
२. नोनी मिट्टी का नमक ।
३. पौराणिक भूगोल का दक्षिण भाग जहाँ संपूर्ण नरक है और दैत्य रहते हैं ।
४. पंच प्रवर मुनियों में से एक ।
२. भृगुवंशीय ऋषि ।
और्व २ वि॰
१. उरु अर्थात् जाँघ से उत्पन्न ।
३. उर्वी अर्थात् पृथिवी संबंधी ।
३. और्व ऋषि से संबंद्ध [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. और्व m. a descendant of Ūrva, N. of a Ṛṣi, RV. viii, 102, 4; TS. vii; AitBr.; MBh. &c.
(in later mythology he is called Aurva Bhārgava as son of Cyavana and grandson of Bhṛgu; he is the subject of a legend told in MBh. i, 6802; there it is said that the sons of Kṛtavīrya, wishing to destroy the descendants of Bhṛgu in order to recover the wealth left them by their father, slew even the children in the womb; one of the women of the family of Bhṛgu, in order to preserve her embryo, secreted it in her thigh [ऊरु], whence the child at its birth was named Aurva; on beholding whom, the sons of Kṛtavīrya were struck with blindness, and from whose wrath proceeded a flame that threatened to destroy the world, had not Aurva at the persuasion of the Bhārgavas cast it into the ocean, where it remained concealed, and having the face of a horse; Aurva was afterwards preceptor to Sagara and gave him the Āgneyāstram, with which he conquered the barbarians who invaded his possessions; cf. वडवा-मुख, वडवाग्नि)
N. of a son of Vasiṣṭha, Hariv.
और्व m. pl. N. of a class of Pitṛs, TāṇḍyaBr.; Lāṭy.
और्व mfn. produced by or relating to the Ṛṣi Aurva, MBh. i, 387, &c.
और्व m. the submarine fire (cast into the ocean by Aurva Bhārgava cf. above).
2. और्व mf(ई)n. (fr. उर्वी), relating to the earth, of the earth, VarBṛS.
और्व n. fossil salt, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (239,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
और्व a. (र्वी f.) [ऊरु-अण्] 1 Relating to Aurva. --2 Produced from the thigh. --3 Relating to the earth. --र्वः 1 N. of a celebrated Ṛṣi. [He was a descendant of Bhṛgu, (the son of Cyavana by his wife Āruṣī, and grandson of Bhṛgu). The Mahābhārata relates that the sons of Kārtavīrya, with the desire of destroying the descendants of Bhṛgu, killed even the children in the womb. One of the women of the family in order to preserve her embryo secreted it in her thigh (ūru), whence the child at its birth was called Aurva. Beholding him the sons of Kārtavīrya were struck with blindness, and his wrath gave rise to a flame which threatened to consume the whole world, had he not, at the desire of his Pitṛs, the Bhārgavas, cast it into the ocean, where it remained concealed with the face of a horse; cf. Vaḍavāgni. Aurva was afterwards preceptor to king Sagara of Ayodhyā]. --2 Submarine fire; त्वयि ज्वलत्यौर्व इवांबुराशौ Ś. 3. 3; so ˚अनलः. --र्वं Fossil salt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0364-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
और्व्वं, क्ली, (उर्व्व्यां भवम् । उर्व्वी + अण् ।) पांश- वलवणम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
और्व्वः, पुं, (और्व्वात् भृगुवंशीयात् ऋषेर्जातः । और्व्व + अण् । और्व्वर्षिक्रोधजत्वात्तथात्वम् ।) वाड- वानलः । इत्यमरः ॥ स तु भूगोलस्य दक्षिण- सीमा । तत्र सर्व्वे नरकाः दैत्याश्च वसन्ति । इति सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ स्वनामख्यातो भृगुवंशीय- ऋषिभेदः । तज्जन्मादिकथा, महाभारते चैत्ररथ- पर्ब्बणि १७९ अध्याये । उक्ता । यथा, -- [] “ततो भहीतलं तात क्षत्रियेण यदृच्छया । खनताधिगतं वित्तं केनचिद्भृगुवेश्मनि ॥ तद्वित्तं ददृशुः सर्व्वे समेताः क्षत्रियर्षभाः । अवमन्य ततः क्रोधाद्भृगंस्ताश्छरणागतान् ॥ निजर्घ्नः परमेष्वासाः सर्व्वांस्तान्निशितैः शरैः । आगर्भादवकृन्तन्तश्चेरुः सर्व्वां वन्धसुराम् ॥ तत उच्छिद्यमानेषु भृगुष्वेवं भयात्तदा । भृगुपत्न्यो गिरिं दुर्गं हिमवन्तं प्रपेदिरे ॥ तासामन्यतमा गर्भं भयाद्दध्रे महौजसम् । ऊरुणैकेन वामोरुर्भर्त्तुः कुलविवृद्धये ॥ तद्गर्भमुपलभ्याशु ब्राह्मणी या भयार्द्दिता । गत्वैका कथयामास क्षत्रियाणामुपह्वरे ॥ ततस्ते क्षत्रिया जग्मुस्तं गर्भं हन्तुमुद्यताः । ददृशुर्ब्राह्मणीं तेऽथ दीप्यमानां स्वतेजसा” ॥ “अथ गर्भः स भित्त्वोरु ब्राह्मण्या निर्जगाम ह । मुष्णन् दृष्टीः क्षत्रियानां मध्याह्नैव भास्करः ॥ ततश्चक्षुर्विहीनास्ते गिरिदुर्गेषु बभ्रमुः” ॥ अयमौर्व्वस्तु पितृबधामषात् क्षत्रियबधे कृत- प्रतिज्ञ उग्रे तपसि वर्त्तमानः पितृभिर्निवारितः । ततो वृथाप्रतिज्ञो नाहं भवितुमुत्सहे इति जातशङ्कः अमोघत्वाच्च क्रोधवह्वेः पितॄनुक्तवान् । यथा तत्रैव १८१ अध्याये । “यश्चायं मन्युजो मेऽग्निर्लोकानादातुमिच्छति । दहेदेष च मामेव निगृहीतः स्वतेजसा ॥ भबताञ्च विजानामि सर्व्वलोकहितेप्सुताम् । तस्माद्विधध्वं यच्छ्रेयो लोकानां मम चेश्वराः ॥ पितर ऊचुः । य एष मन्युजस्तेऽग्निर्लोकानादातुमिच्छति । अप्सु तं मुञ्च भद्रन्ते लोका ह्यप्सु प्रतिष्ठिताः ॥ आपोमयाः सर्व्वरसाः सर्व्वमापोमयं जगत् । तस्मादप्सु विमुञ्चेमं क्रोधाग्निं द्विजसत्तम ॥ अयं तिष्ठतु ते विप्र यदिच्छसि महोदधौ ॥ मन्युजोऽग्निर्दहन्नापो लोका ह्यापोमयाः स्मृताः ॥ एवं प्रतिज्ञा सत्येयं तवानघ भविष्यति । नचैवं समरा लोका गमिष्यन्ति पराभवम् ॥ वशिष्ठ उवाच । ततश्च क्रोधजं तात और्व्वोऽग्निं वरुणालये । उत्ससर्ज्ज स चैवाप उपयुङ्क्ते महोदधौ ॥ महद्धयशिरो भूत्वा यत्तद्वेदविदो विदुः” ॥) (उर्व्वस्यापत्यम् ।) पञ्चप्रवरान्तर्गतमुनिविशेषः । इति पुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-306-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें