🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:47:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कंठ
kaṃṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कंठ संज्ञा पुं॰ [सं॰कण्ठ] [वि॰ कंठय]
१. गला । टेंटुआ । उ॰— मेली कंठ सुमन की माला ।—मानस, ४ ।८ । यौ॰—कंठमाला । मुहा॰—कंठ सूखना = प्यास से गला सूखना ।
२. गले की वे नलियाँ जिनसें भोजन पेट में उतरता है और आवाज निकलती है । घाँटी । यौ॰—कंठस्थ । कंठाग्र । मुहा॰—कंठ करना या रखना—कंठस्थ करना या रखना । जबानी याद करना या रखना । कंठ खुलना = (१) रुँधे हुए गले का साफ होना । (२) आवाज निकलना । कंठ फूटना = (१) वर्णों के स्पष्ट उच्चारण का आरंभ होना । आवाज खुलना । बच्चों की आवाज साफ होना । (२) बकारी फूटना । बक्कुर निकलना । मुँह से शब्द निकलना । (३) घाँटी फूटना । युवावस्था आरंभ होना पर आवाज का बदलना । कंठ बैठना या गला बैठना = आवाज का बेसुरा हो जाना । आवाज का भारी होना । कंठ होना = कंठाग्र होना । जबानी याद होना । जैसे,—उनको यह सारी पुस्तक कंठ है ।
३. स्वर । आवाज । शब्द । जैसे,—उसका कंठ बडा़ कोमल है । उ॰—अति उज्वला सब कालहु बसे । शुक केकि पिकादिक कंठहु लसै ।—केशव (शब्द॰) ।
४. वह लाल नीली आदी कई रंगों की लकीर जो सुग्गों, पंडुक आदि पक्षियों के गले के चारों ओर जवानी ममें पड़ जाती है । हँमली । कक्ष । उ॰—(क) राते श्याम कंठ दुइ गीवाँ । तेहि दुई फंद डरो सठ जीवाँ ।—जायसी (शब्द॰) । मुहा॰—कंठ फूटना = तोते आदि पक्षियों के गले में रंगीन रेखाएँ पड़ना । हँसली पडना या फूटना । उ॰—हीरामन हौं तेहिंक परेवा । कंठ फूट करत तेहि सेवा ।—जायसी (शब्द॰) ।
५. किनारा । तट । तीर । काँठा । जैसे,—वह गाँव नदी के कंठ पर बसा है ।
६. अधिकार में । पास । उ॰—निज कंठन षुरसांन । पृ॰ रा॰, १३ ।११० । ।
७. मैनफल का पेड़ । मदन वृक्ष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कण्ठ अस्, m. (√ कण्, Uṇ. i, 105), the throat, the neck (cf. आ-कण्ठ-तृप्त; कण्ठे √ ग्रह्, to embrace, Kathās.)
the voice (cf. सन्न-कण्ठ), MBh.; BhP. &c.
sound, especially guttural sound, W.
the neck (of a pitcher or jar), the narrowest part (e.g. of the womb; of a hole in which sacrificial fire is deposited; of a stalk &c.), Suśr.; Hcat.; Kathās. &c.
immediate proximity, Pañcat.
Vangueria Spinosa, L.
N. of a Maharṣi, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (245,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कंठः, --ठं 1 Throat; कंठे निपडियन् मारयति Mk. 8. कंठः स्तंभितबाष्पवृत्तिकलुषः Ś. 4. 5; कंठेषु स्खलितं गतेपि शिशिरे पुंस्कोकिलानां रुतं 6. 3. --2 The [] neck; कंठाश्लेषपरिग्रहे शिथिलता Pt. 4. 6; कंठाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनर्दूरसंस्थे Me. 3, 97, 111; Amaru. 19, 57; Ku. 5. 57. --3 Sound, tone, voice; सा मुक्तकंठं चक्रंद R. 14. 68; किमिदं किन्नरकंठि सुप्यते 8. 64; आर्यपुत्रोऽपि प्रमुक्तकंठं रोदिति U. 3. --4 The neck or brim of a vessel &c. --5 Vicinity, immediate proximity (as in उपकंठ). --6 The opening of the womb. --7 A bud on a stalk. --8 The space of an inch from the edge of the hole in which sacrificial fire is deposited. --9 The मदन tree. --10 Guttural sound. --Comp. --अग्निः a bird (digesting in the throat or gizzard). --अवसक्त a. clinging to the neck. --आगत a. come to the throat (as the breath or soul of a dying person). --आभरणं a neck-ornament, necklace; परीक्षितं काव्यसुवर्णमेतल्लोकस्य कंठाभरणत्वमेतु Vikr. 1. 24; cf. names like सरस्वतीकंठाभरण. --आश्लेषः neck-embrace; Me. 3; Pt. 4. 6; ˚उपगूढ Bh. 3. 82. --उक्तं personal testimony. --कुब्जः a kind of fever. --कूणिका the Indian lute. --ग a. reaching or extending to the throat. --गत a. {1} being at or in the throat, coming to the throat; i. e. on the point of departing; न वदेद्यावनीं भाषां प्राणैः. कंठगतैरपि Subhāsh; Pt. 1. 296. {2} approaching or reaching the throat. --तटः, --तटं, --टी the side of the neck. --तलासिका the leather or rope passing round the neck of a horse. --दघ्न a. reaching to the neck. --नीडकः a kite. --नलिकः a large lamp or torch, a whisp of lighted straw &c; (Mar. मशाल). --पाशः --पाशकः {1} a rope tied round an elephant's neck. {2} a halter in general. --बंधः a rope for an elephant's neck. --भूषा a short necklace; विदूषां कंठभूषात्वमेतु Vikr. 18. 102. --मणिः {1} a jewel worn on the neck. {2} (fig.) a dear or beloved object. --लग्न a. {1} clinging to the throat. {2} suspended round the neck. {3} throwing the arms round the neck (in embraces); Māl. 3. 2. --लता {1} a collar. {2} a horse's halter. --वर्तिन् a. being at or in the throat, i. e. on the point of departing; ˚प्राणैः R. 12. 54. --शालुकं a hard tumour in the throat. --शुंडी [] swelling of the tonsils. --शोषः (lit.) {1} drying up or parching of the throat. {2} (fig.) fruitless expostulation. --सज्जनं hanging on, by, or round the neck. --सूत्रं a kind of embrace; (thus defined: --यत्कुर्वते वक्षसि वल्लभस्य स्तनाभिघातं निबिडोपगूहात् । परिश्रमार्थं शनकैर्विदग्धास्तत्कंठसूत्रं प्रवदंति संतः ॥); कंठसूत्रमपदिश्य योषितः R. 19. 32. --स्थ a. {1} being in the throat. {2} guttural (as a letter). {3} being in the mouth, ready to be repeated by rote. {4} learnt and ready to be repeated.
कंठः, --ठं 1 Throat; कंठे निपडियन् मारयति Mk. 8. कंठः स्तंभितबाष्पवृत्तिकलुषः Ś. 4. 5; कंठेषु स्खलितं गतेपि शिशिरे पुंस्कोकिलानां रुतं 6. 3. --2 The [] neck; कंठाश्लेषपरिग्रहे शिथिलता Pt. 4. 6; कंठाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनर्दूरसंस्थे Me. 3, 97, 111; Amaru. 19, 57; Ku. 5. 57. --3 Sound, tone, voice; सा मुक्तकंठं चक्रंद R. 14. 68; किमिदं किन्नरकंठि सुप्यते 8. 64; आर्यपुत्रोऽपि प्रमुक्तकंठं रोदिति U. 3. --4 The neck or brim of a vessel &c. --5 Vicinity, immediate proximity (as in उपकंठ). --6 The opening of the womb. --7 A bud on a stalk. --8 The space of an inch from the edge of the hole in which sacrificial fire is deposited. --9 The मदन tree. --10 Guttural sound. --Comp. --अग्निः a bird (digesting in the throat or gizzard). --अवसक्त a. clinging to the neck. --आगत a. come to the throat (as the breath or soul of a dying person). --आभरणं a neck-ornament, necklace; परीक्षितं काव्यसुवर्णमेतल्लोकस्य कंठाभरणत्वमेतु Vikr. 1. 24; cf. names like सरस्वतीकंठाभरण. --आश्लेषः neck-embrace; Me. 3; Pt. 4. 6; ˚उपगूढ Bh. 3. 82. --उक्तं personal testimony. --कुब्जः a kind of fever. --कूणिका the Indian lute. --ग a. reaching or extending to the throat. --गत a. {1} being at or in the throat, coming to the throat; i. e. on the point of departing; न वदेद्यावनीं भाषां प्राणैः. कंठगतैरपि Subhāsh; Pt. 1. 296. {2} approaching or reaching the throat. --तटः, --तटं, --टी the side of the neck. --तलासिका the leather or rope passing round the neck of a horse. --दघ्न a. reaching to the neck. --नीडकः a kite. --नलिकः a large lamp or torch, a whisp of lighted straw &c; (Mar. मशाल). --पाशः --पाशकः {1} a rope tied round an elephant's neck. {2} a halter in general. --बंधः a rope for an elephant's neck. --भूषा a short necklace; विदूषां कंठभूषात्वमेतु Vikr. 18. 102. --मणिः {1} a jewel worn on the neck. {2} (fig.) a dear or beloved object. --लग्न a. {1} clinging to the throat. {2} suspended round the neck. {3} throwing the arms round the neck (in embraces); Māl. 3. 2. --लता {1} a collar. {2} a horse's halter. --वर्तिन् a. being at or in the throat, i. e. on the point of departing; ˚प्राणैः R. 12. 54. --शालुकं a hard tumour in the throat. --शुंडी [] swelling of the tonsils. --शोषः (lit.) {1} drying up or parching of the throat. {2} (fig.) fruitless expostulation. --सज्जनं hanging on, by, or round the neck. --सूत्रं a kind of embrace; (thus defined: --यत्कुर्वते वक्षसि वल्लभस्य स्तनाभिघातं निबिडोपगूहात् । परिश्रमार्थं शनकैर्विदग्धास्तत्कंठसूत्रं प्रवदंति संतः ॥); कंठसूत्रमपदिश्य योषितः R. 19. 32. --स्थ a. {1} being in the throat. {2} guttural (as a letter). {3} being in the mouth, ready to be repeated by rote. {4} learnt and ready to be repeated.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0372-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कण्ठ पु० कण--ठ ठस्य नेत्त्वम् कठि--अच् वा । १ ग्रीवापुरोभागे गले “मनोरथः कण्ठपथं कथं सः” नैष० । नीलकण्ठः शि- तिकण्ठः कालकण्ठः । “सबाष्पकण्ठस्खलितैः पदैरियम्” । “असत्यकण्ठार्पितबाहुबन्धना” कुमा० । “कण्ठाश्लेषप्र- णयिनि जने किं पुनर्दूरसंस्थे” मेघ० । “कण्ठं ते कुण्ठ- यिष्यामि” नैष० कण्ठदेशे च सुषुम्णानाडीमध्यस्थ षट्चक्रान्तर्गतं विशुद्धाख्यं चक्रमस्ति । “तदूर्द्धन्तु विशुद्धा- ख्यं दलषोडशपद्मकम् । स्वरैः षोडशभिर्युक्तं धूमवर्णेर्म- हाप्रभम् । विशुद्धतखमाख्यातमाकाशाख्यं महाद्भुतम्” गौत० त० । विशुद्धचक्रे विवृतिः । २ मदनवृक्षे, ३ समीपे ४ होमकुण्डाद्बाह्येऽङ्गुलिमितस्थाने च “खातबाह्येऽङ्गुल कण्ठः सर्कुण्डेष्वयं क्रमः” ति० पु० त० । ५ कण्ठध्वनौ ६ ध्वनि [] मात्रे च हेमच० । “सा मुक्तकण्ठं, व्यसनातिभारात्” रघुः मुक्तकण्ठध्यनि यथा तथेत्यर्थः । अस्य स्वाङ्गत्वेन उपसर्ज्जनत्वे संयोगोपधत्वेऽपि ङीष् । किमिदं किन्नरकण्ठि! सुप्यते” रवुः । स्वरद्वारा किन्नरकण्ठसाम्यम् । “ऊर्द्ध्ववि- स्तृतदोः पाणिनृमाने पौरुषं त्रिषु । कण्ठोगलो- ऽथऽइत्यमरे त्रिष्विति पदस्य उत्तरान्वयभ्रमेण शब्द- कल्पद्रुमादौ कण्ठशब्दस्य त्रिलिङ्गित्वोक्तिः प्रामादिको । “पौरुषं पुरुषस्याथ भावे कर्मणि तेजसि । ऊर्द्ध्ववि- स्तृतदोःपाणिमाने स्यादभिधेयवत्” मेदिन्यां मान- भेदे पौरुषशब्दस्यैव वाच्यलिङ्गत्वोक्तेस्तदेकवाक्यतया पौ- रुषशब्दस्यैव त्रिलिङ्गत्वं युक्तं न तु तस्य कण्ठान्वयि- त्वम् । युक्तञ्चैतत् पुरुषः प्रमाणमस्येत्यर्थेपुरुषहस्तिभ्यामण् चेति” पा० सूत्रे विहिताणन्ततया अस्येति वाक्यबोधित लिङ्गत्वमिति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1630-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कण्ठः, पुं, (कठि + अच् + इदित्वात् नुम् ।) मदन- वृक्षः । इति मेदिनी ॥ होमकुण्डाद्वहिरङ्गुलि- परिमितस्थानम् । यथा, -- “खाताद्वाह्येऽङ्गुलः कण्ठः सर्व्वकुण्डेष्वयं विधिः” ॥ इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ (कण्शब्द “कणेष्ठः” । इति ठः । उणं १ । १०५ ।) ग्रीवापुरोभागः ॥ तत्पर्य्यायः । गलः २ । इत्यमरः । २ । ६ । ८८ ॥ (यथा, शाकुन्तले । १ म अङ्के । “विकचसरसिजायाः स्तोकनिर्मुक्तकण्ठं निजमिवकमलिन्याः कर्क्कशंवृन्तजालम्” ॥) अत्र विशुद्धनामषोडशदलपद्ममस्ति । यथा, -- “तदूर्द्ध्वन्तु विशुद्धाख्यं दलषोडशपङ्कजम् । स्वरैः षोडशभिर्युक्तं धूमवर्णैर्महाप्रभम् ॥ विशुद्धपद्ममाख्यातमाकाशाख्यं महाद्भुतम्” ॥ इति गौतमतन्त्रम् ॥ निकटः । ध्वनिः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-015-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कण्ठ" आता है (16)
गल गला । कंठ । गरदनकंठी कंठ या ग्रीवा संबंधीउच्चारण कंठ, तालु, ओष्ठ, जिह्वा आदि के प्रयत्न द्वारा मनुष्यों का व्यक्त और वि…गला शरीर का वह अवयव जो सिर को धड़ से जोड़ता है । गरदन । कंठ । विशेष—इसके अ…मणिकानन गला । कंठउच्चरण कंठ, तालु, जिह्वा आदि के प्रयत्न से शब्द निकलना । मुँह से शब्द फूटनाहलक गले की नली । कंठकंठस्थ गले में अटका हुआ । कंठगतवर्णस्थान वर्णों के उच्चारण का स्थान, कंठ, गला आदिगटैया † संज्ञा स्त्री॰ गला । कंठकफ वह गाढ़ी लसीली और अंठेदार वस्तु जो खाँसने या थुकने से मुँह से बाहर आती…धमनि धमनी । नाड़ीषड्ज संगीत के सात स्वरों में से चौथा स्वर । विशेष—यह गदहे के स्वर से मिलता …पित्तज्वर वह ज्वर जो पित्त के दोष या प्रकोप से उत्पन्न हो । पित्तवृद्धि से उत्पन…कफाशय वह स्थान जहाँ पर कफ रहता है । विशेष—वैद्यकशास्त्रानुसार ये स्थान पाँच …विशेष—सुश्रुत चरक आदि ग्रंथों में ज्वर सब रोगों का राजा और आठ प्रकार का माना गया है—…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें