🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:37:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कण्व
kaṇva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कण्व संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक मंत्रकार ऋषि जिनके बहुत से मंत्र ऋग्वेद में हैं ।
२. शुक्ल यजुर्वेद के एक शाखाकर ऋषि । इनकी संहिता भी है और ब्राह्मण भी । सायणाचार्य ने इन्हीं की संहिता पर भाष्य किया है ।
३. कश्यप गोत्र में उत्पन्न एक ऋषि जिन्होंने शकुंतला को पाला था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कण्व m. (√ कण्, Uṇ. i, 151), N. of a renowned Ṛṣi (author of several hymns of the Ṛg-veda; he is called a son of Ghora and is said to belong to the family of Aṅgiras), RV.; AV.; VS.; KātyŚr. &c.
कण्व m. pl. the family or descendants of Kaṇva, ib. (besides the celebrated Ṛṣi there occur a Káṇva Nārṣadá, AV. iv, 19, 2 KáṇvaŚrāyasa, TS. v, 4, 7, 5; Káṇva Kāśyapa, MBh.; Śak. &c.; the founder of a Vedic school; several princes and founders of dynasties; several authors)
कण्व m. a peculiar class of evil spirits (against whom the hymn, AV. ii, 25 is used as a charm), AV. ii, 25, 3; 4; 5
कण्व mfn. deaf, KātyŚr. x, 2, 35
praising, a praiser, L.
one who is to be praised, T.
कण्व n. sin, evil Comm. on Uṇ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (246,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कण्व a. [कण् क्वन्] a. Ved. 1 Talented, intelligent. --2 Praising; प्रसक्षणो दिठयः कण्वहोता Rv. 5. 41. 4. --3 Fit to be praised or honoured; Rv. 10. 115. 5. --4 Deaf. --ण्वः 1 N. of a renowned sage, foster-father of Śakuntalā and progenitor of the line of काण्व Brāhmaṇas. He was the author of several hymns of the [] Ṛgveda. --2 (Ved.) A peculiar class of evil spirits against whom charms are used. --3 A praiser. --4 The founder of Vedic schools. --ण्वं Sin, evil. --Comp. --जंभन a. consuming or destroying the evil spirits called Kaṇvas (?). --दुहितृ, --सुता Śakuntalā, Kaṇva's daughter. --सखिन् a. Ved. a friend of the Kaṇvas, friendly disposed to them. --होतृ a. one whose priest is a Kaṇva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0373-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कण्व त्रि० कण--क्वन् । १ मेघाविनि निघ० । २ स्तोतरि त्रि० “प्रदक्षिणो दिव्यः कण्वहोतारः” ऋ० ५, ४१, ४ । “कण्वाः- स्तोतारः होतारः” भा० । “आतूर्षञ्च कण्वमन्तं नद्या- विद्या” ऋ० ८, २, १२, “कण्वमन्तम् कणतिः शब्दकर्म्मा कण्वाः स्तोतारः कण्वगोत्रा वा तैर्युक्तम्” भा० । येदे मस्य न वः । लोके कण्ववत् इत्येव । कण्यते अपोद्यते क्वन् । ३ पापे न० “क- ण्वचिकोर्षायाम्” वार्त्ति० । पौरवे ३ नृपभेदे पु० । “ऋते- योरन्तिनावोऽमूत्त्रयस्तस्यात्मजा नृपाः । सुमतिर्ध्रुवोऽ- प्रतिरथः कण्वोऽप्रतिरथात्मजः । तस्य मेधातिथिस्तस्मात् प्रस्कण्वाद्या द्विजातयः” भाग० ९, २०, २, ३ । काश्यप- गोत्रोतपन्ने ५ मुनिभेदे स च गोत्रप्रवर्त्तकः । “कण्वानामा- ङिरसाजमीढिकाण्वेति” आश्व० श्रौ० १२, १०१, “यामस्य कण्वोऽअदुहत् प्रपीणां सहधारां पयसा मही गाम्” बजु० १७, ७४, एतदधीतशाखायाः काण्वशाखात्वेन प्र- [] सिद्धिः । “यजुर्भिरकरोच्छाखा दशपञ्चशतैर्विभुः । जगृहु र्वाजसंन्यस्ताः काण्वमाध्यन्दिनादयः” भाग० १२, ६, ६७ । तदपत्यस्य काण्वस्य शुक्लयजुर्वेदाध्येतृत्वमुक्तम् बहुषु अणो लुक् । “पिबतो अश्विना मधु कण्वानां सवने सुतम्” ऋ० ८, ८, ३ अयञ्च मुनिः काश्यपगोत्रः “महर्षिं काश्यपं द्रष्टुमथ कण्वं तपोधनम्” भा० आ० ६७ । तस्य चाश्रसः । “मालिनीमभितो राजन्नदीं पुण्यजलां तथा” तत्रोक्तेः कण्वसुताशब्दे वक्ष्यमाणात् भा० वाक्याच्च हिमवत् प्रस्थे मा- लिनीनदीतीरेऽस्ति । तस्याश्रमयात्रादौ पुण्यविशेषो यथा । “कण्वाश्रमं ततो गच्छेत् श्रीजुष्टं लोकपूजितम् । धर्मा- रण्यं हि तत् पुण्यमाद्यञ्च भरतर्षभ! । यत्र प्रविष्ट- मात्रोवै सर्व्वपापैः प्रमुच्यते । अर्च्चयित्वा पितॄन् देवान् नियतोनियताशनः । सर्व्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते” भा० व० ८२ अ० । ६ स्तुत्ये त्रि० “स इदग्निः कण्वतमः कण्व- सखार्य्यः” ऋ० १०, ११५, ५, “कण्वतमः स्तुत्यतमः” भा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1633-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कण्वं, क्ली, (कण्यते अपोद्यते इति । कण् + क्वन् ।) पापम् । इति मेदिनी ॥
कण्वः, पुं, (कण् + क्वन् ।) मुनिविशेषः । इति मेदिनी ॥ स तु पुरुवंशजाताप्रतिरथनामक्षत्त्रिय- पुत्त्रः । यथा, -- “सुमतिर्ध्रुवोऽप्रतिरथः कण्वोऽप्रतिरथात्मजः । तस्य मेधातिथिस्तस्मात् प्रस्कण्वाद्या द्विजातयः” ॥ इति श्रीभागवते । ९ । २० । ६ ॥ (अपर ऋषिभेदः । अनेनैव मुनिशार्दूलेन यजुर्व्वेदीयकाण्वशाखा प्र- णीता । यथा, यजुर्व्वेदे १७ । ७४ । “यामस्य कण्वोऽदुहत् प्रपीनां सहस्रधारां पयसा महीं गाम्” ॥ तथा, भागवते च १२ । ६ । ७४ । “यजुर्भिरकरोच्छाखा दशपञ्चशतैर्विभुः । जगृहुर्वाजसन्न्यस्ताः काण्वमाध्यन्दिनादयः” ॥ अयन्तु कश्यपवंशोद्भवः शकुन्तलायाः प्रतिपालक पिता । यथा, महाभारते १ । शाकुन्तले । ७० । ३० । “महर्षिं काश्यपं द्रष्टुमथ कण्वं तपोधनम्” ॥ एतस्य सविस्तरन्तु तत्रैव ७१ अध्याये द्रष्टव्यम् । अयमेव गोत्रप्रवर्त्तकः । ऋग्वेदे १ । ४४--५० सूक्तेषु ऋषिगोत्रप्रवर्त्तक कण्ववृत्तान्तमवध्येयम् ॥ कण्व इत्यस्यार्थः कण्वः सुखमयः तत्त्वविद्याप्र- भावात् नत्वयं संसारजन्यसुखमयः नहि तत्त्व- ज्ञानिनां क्वचित् संसारासक्तिः अविद्याधर्म्मा- भावादिति नीलकण्ठः । विद्या क्रियाकुशलः मेधावी च । इति ऋग्वेदभाष्यकृद्दयानन्दः ॥ स्वनामाख्याततीर्थविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । ८२ । ४४ । “कण्वाश्रमं ततो गच्छेत् श्रीजुष्टं लोकपूजितम् । धर्म्मारण्यं हि तत्पुण्यमाद्यञ्च भरतर्षभ !” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-016-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें