🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:45:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कति
kati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कति पु वि॰ [सं॰]
१. (गिनती में) कितने । उ॰—(क) मीत रही तुम्हरे नहि दारा । अब दिखाहिं षोडसहि हजारा । कहहु मीत कुल की कुशलाई । सुना सुवन कति में सुखताई ।—रघुराज (शब्द॰) । (ख) आँचर चीर धरइ हँसि हेरी । नहि नहि वचन भनब कति बेरी ।—विद्यापति॰, पृ॰ ७५ ।
२. किस कदर (तौल या माप में) ।
३. कौन उ॰—भरत कीन नृत पद पालन पै राम राय को थतिऊ । राम देव राजा नहिं दूसर इंद्र एक सुर कतिऊ ।—देवस्वामी (शब्द॰) ।
४. बहुत से । अगणित । उ॰—जाहि के उदोत लहि जगमग होत जग जोत के उमंग जामें अनु अनुमाने है । चेत के निचय जाते चेतन अचेत चय, लय के निलय जामें सकल समाने हैं । विशवाधार कति जामें स्थिति है चराचर की, ईति की न गति जामें श्रुत ि परमाने हैं । ब्रह्मनंदमय ते अनामय अभय अंब तेरे पद मेरे अवलंब ठहराने हैं । —चरण (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कति (fr. 2. क declined in pl. only, Gram. 227 a; all the cases except the nom. voc. and acc. taking terminations, whereas the correlative इति has become fixed as an indeclinable adverb), how many? quot? several (e.g. कति देवाः, how many gods? कति व्यापादयति कति वा ताडयति, some he kills and some he strikes). In the sense of ‘several’, ‘some’, कति is generally followed by चिद् or अपि (e.g. कतिचिद् अहानि, for several or some days)
it may be used as an adverb with चिद् in the sense of ‘oftentimes’, ‘much’, ‘in many ways’ (e.g. कतिचित् स्तुतः, much or often praised), RV. &c.;
कति [cf. Zd. caiti; Gk. πόστος; Lat. quot; cf. Sk. तति and Lat. tot.]
2. कति (for 1. See above) m. N. of a sage (son of Viśvā-mitra and ancestor of Kātyāyana), Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (246,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कति pron. a. [किम् + डति] (always declined in the plural only; कति, कतिभिः &c.) 1 How many; कत्यग्नयः कति सूर्यासः Rv. 10. 88. 18; एभिर्भूतैः स्मर कति कृताः स्वांत ते विप्रलंभाः Śānti. 3. 18; --2 Some. When followed by चित्, चन or अपि, कति loses its interrogative force and becomes indefinite in sense, meaning ‘some’, ‘several’, ‘a few’; तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा Ś. 2. 12; कत्यपि वासराणि Amaru. 25; तस्मिन्नद्रौ कतिचिदबलाविप्रयुक्तः स कामी नीत्वा मासान् Me. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0373-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कति त्रि० ब० व० किं परिमाणमेषां किम् + डति । संख्या परिमाणविशेषविषयप्रश्नविषये पदार्थे । “कति देवाःत्री च दश च” छा० उ० । अस्य संख्यावत्कार्य्यभागित्वात् स्त्रियांन ङीप् । पूरणे डट् थुक्च । कतिथ कियत्संख्या- पूरणे त्रि० स्त्रियां ङीप् । धाच् । कतिधा कियत्प्रकारे अव्य० “कत्यस्य विष्ठाः कत्यक्षराणि कति हीमासः कतिधा सगिन्न” यजु० २३, ५७ । वीप्सार्थे कारकवृत्तेस्ततः शस । कतिशम कियद्वारादौ अव्य० कतिशो ददाति-
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1634,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कति, त्रि, (का सङ्ख्या किं परिमाणं वा एषां “किमः सङ्ख्यापरिमाणे डति” ५ । २ । ४१ । इति डति ।) कियत्परिमाणम् । इति व्याकरणम् ॥ कत इति भाषा । (यथा, अथर्व्ववेदे १० । २ । ४ । “कति देवाः कतमे त आसन् य उरोग्रीवाश्चिक्युः पुरुषस्य कतिस्तनौ व्यदधुः कः कफोडौ कति- स्कन्धान् कतिपृष्टी रचिन्वन्” ॥ पुं । विश्वामि- त्रस्य पुत्त्राणामेकतमः । यद्वंशोद्भूत सूत्रकृत् कात्यायनर्षिः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-016-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें