🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:03:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कर्कश
karkaśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कबीला (कम्पिल्लक) के नाम (2.4.146) काम्पिल्य · चन्द्र · रक्तांग · रोचनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्कश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कमीले का पेड़ ।
२. ऊख । ईख ।
३. खंग । तलवार ।
कर्कश २ वि॰ [संज्ञा कर्कशता, कर्कशत्व, कार्कश्य]
१. कोठर । कड़ा । यौ॰ —ककश स्वर=कड़ा आवाज । कानों को अच्छा न लगनेवाला शब्द ।
२. खुरखुरा । काँटेदार ।
३. तेज । तीव्र । प्रकंड ।
४. अधिक ।
५. कठोरहृदय । क्रुर ।
६. दुराचारी (को॰) ।
७. बलिष्ठ । हट्टा कट्टा (को॰) ।
८. दुशचरित्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्कश mf(आ)n. (perhaps connected with कर्क and कर्कर) hard, firm, rough, harsh (lit. and metaph.), Suśr.; Mṛcch.; Bhartṛ. &c.
कर्कश m. a sword, scymitar, L.
Cassia or Sennia Esculenta
a species of sugarcane
= गुण्डोरोचनी, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (256,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्कश a. [कर्क-श] 1 Hard, rough (opp. कोमल or मृदु); सुरद्विपास्फालनकर्कशां गुलौ R. 3. 55, 12. 41, 13. 73; ऐरावतास्फालनकर्कशेन हस्तेन पस्पर्श तदंगभिंद्रः Ku. 3. 22, 1. 36; Śi. 15. 10, 16. 18, 63. --2 Harsh, cruel, merciless (words, conduct &c.). --3 Violent, strong, excessive; तस्य कर्कशविहारसंभवं R. 9. 68. --4 Hardy, strong, muscular, robust. --5 Strict, imperative, peremptory; Mv. 2. 11. --6 Desperate. --7 Ill-conducted, unchaste, unfaithful (as a woman). --8 Incomprehensible, difficult to comprehend; तर्के वा भृशकर्कशे मम समं लीलायते भारती P. R. --शः A sword.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0381-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्कश पु० कृञ् हिंसायां विच् कः सन् + कशति--कर्क--अच् कर्क + लोमादि० शं, करे कशति कश--शब्दे अच् शक० वा । १ काम्पिल्लवृक्षे (गुडारोचनी) अमरः । २ कासमर्दे । (काल्कासेन्दा) ३ इक्षुवृक्षे ४ खड्गे च हेम० । ५ साहसिके कठोरे च त्रि० अमरः “वेणुकर्कशपर्वया” रघुः । “ऐराव- तास्फालनकर्कशेन” कुमा० । “कृष्णा स्तब्धावलिप्ता वा जिह्वा शूना च यस्य वै । कर्कशा वा भवेद्यस्य सोऽचितरा- द्विजहाअसून्” सुश्रु० । कर्कशं परिजीर्णञ्च कृमिजुष्टम- देशजम् । वर्जयेत् पत्रशाकन्तत्” सुश्रु० “सुरद्विपास्फालन- [] कर्कशाङ्गुलौ” रघुः । ६ कठिनम्पर्शवति त्रि० अमरः ७ क्रूरे ८ निर्दये च त्रि० मेदि० । ९ दुर्बोधे च “तर्केवा भृशकर्कशे मम ममं लीलायते भारती” प्रसन्न० । १० अत्यन्ते च “तस्य कर्कशविहारमम्भवम्” रघुः कर्कशस्य भावः त्व । क- शत्व न० तल्कर्कशता स्त्री । ष्यञ् । कार्कश्य न० इमन् कर्कशिमन् पु० कर्कशभावे “नागेन्द्रहस्तास्त्वचि कर्कश- त्वात्” कुमा० । “आश्लेषलोलुपबधूस्तनकार्कश्यसाक्षिणीम्” माघः । कार्कश्यञ्च स्पर्शभेदः । “स्पर्शनेन्द्रियविज्ञेयाः शी- तोष्णश्लक्ष्णकर्कशभृदकठिनाः” इत्यादिसुश्रुतोक्तेस्तस्य स्पर्शे- न्द्रियग्राह्यता । स च पार्थिवगुणभेदः । अन्यद्रव्ये तु कार्कश्यव्यवहारोभाक्तः । सुश्रुतोक्तेषु चिकित्सोपयोगिविं- शतिगुणेषु ११ गुणभेदे ते च गुणा यथा “अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि गुणानां कर्म्मविस्तरम् । कर्म्म भिस्त्वनुमीयन्ते नानाद्रव्याश्रया गुणाः । ह्लादनः स्त म्भनः शीतो मूर्च्छातृट्स्वेददाहजित् । उष्णस्तद्विपरीतः स्यात्पाचनश्च विशेषतः । स्नेर्हमार्दवकृत् स्निग्धो बलवर्ण- करस्तथा । रूक्षस्तद्विपरीतः स्याद्विशेषात्स्तम्भनः खरः । पिच्छिलो जीवनो बल्यः सन्धानः श्लेष्मलो गुरुः । विशदी विपरीतोऽस्मात् क्लेदादूषणरोपणः । दाहपाककरस्त क्ष्णः स्रावणो मृदुरन्यथा । सादोपलेपबलकृद्गुरुस्तपर्णवृंहणः । लघुस्तद्विपरीतः स्याल्लेखनो रोपणस्तथा । दशाद्याः कर्म्मतः प्रोक्तास्तेषां कर्मविशेषणैः । दशैवान्यान् प्रवक्ष्यामि द्र- वादींस्तान्निबोध मे । द्रवः प्रक्लेदनः सान्द्रः स्थूलः स्याद्बन्धकारकः । श्लक्ष्णः पिच्छिलवज्ज्ञेयः कर्कशो वि- शदो यथा । सुखानुबन्धी सूक्ष्मश्च सुमन्धो रोचनो मृदुः । दुर्गंन्धो विपरीतोऽस्माद्धृल्लासारुचिकारकः । सरोऽनुलोमनः प्रोक्तो मदो यात्राकरः स्मृतः । व्यवायी चाखिलं देहं व्याप्य पाकाय कल्पते । विकासी विक- सन्नेवं धातुबन्धान् विमोक्षयेत् । आशुकारं तथाशु- त्वाद्धावत्यम्भसि तैलवत् । सूक्ष्मस्तु सौक्ष्म्यात् सूक्ष्मेषु स्रोतस्स्वनुसरः स्मृतः । गुणा विशतिरित्येवं यथावत्परि- कीत्तिताः” । ११ वृश्चिकालीवृक्षे स्त्री राजनि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1704-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्कशः, पुं, (कर्कशब्दात् मत्वर्थे लोमादित्वात् शः ।) काम्पिल्यवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । १४६ । गुँडा रोचनी इति भाषा ॥ (व्यवहारोऽस्य यथा, चरके [] विमाने ८ अध्याये ॥ “कर्कोढकवार्त्ताकुकर्कश- काकमाचीकारवल्लीत्यादिषु” ॥) कासमर्दः । इक्षुः । (कृणोति हिनस्ति शत्रुं कृञ् हिंसायां + अन्येभ्यी- ऽपीति विच् । कशति कश्शब्दे इति पचाद्यच्- कर्चासौ कशश्चेति । करे कशति वा ।) खड्गः ॥ इति हेमचन्द्रः ॥
कर्कशः, त्रि, (कर्कात् लोमादित्वात् शः । ततः प्राग्- वत् कृञादिधातोर्निष्पादितार्थे च ।) साहसिकः । कठोरः । (यथा भागवते । ३ । १७ । ११ । “खराश्च कर्कशैः क्षत्तः खुरैर्घ्नन्तो धरातलम्” ॥) अमसृणः । (यथा रघौ । ३ । ४५ । “हरेः कुमारोऽपि कुमारविक्रमः सुरद्विपास्फालनकर्कशाङ्गुलौ” ॥) दुष्पर्शः । इत्यमरः । ३ । ३ । २१६ ॥ क्रूरः । निर्दयः । इति मेदिनी ॥ (यथा रामायणे । ५ । ४९ । ५ । “तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्कशाः” ॥) कृपणः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-036-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कर्कश" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें