🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:41:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काण
kāṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काण १ वि॰ [सं॰]
१. काना ।
२. छेद किया हुआ (को॰) ।
काण २ संज्ञा पुं॰ कौआ ।
काण ३पु संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ कानि] मर्यादा । लोक—लज्जा ।उ॰— लोपी छाका लेण नूं, काका वाली काण ।—बाँकी॰ ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काण mf(आ)n. (etym. doubtful; g. कडारादि) one-eyed, monoculous (अक्ष्णा काणः, blind of one eye Comm. on Pāṇ. ii, 1, 30 and 3, 20), RV. x, 155, 1; AV. xii, 4, 3; TS. ii, 5, 1, 7; Mn.; MBh.
pierced, perforated (as a cowrie perforated or broken by insects) Comm. on Pāṇ. ii, 3, 20; Hit.; Pañcat.; Bhartṛ. iii, 5
‘having only one loop or ring’ and ‘one-eyed’, Pañcat.
काण m. a crow, L.
काण Nom. P. ˚णयति, to make blind, destroy the sight, HPariś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (269,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काण a. [कण् निमीलने कर्तरि घञ् Tv.] 1 One-eyed; अक्ष्णा काणः Sk; काणेन चक्षुषा किं वा H. Pr. 12; Ms. 3. 155. --2 Perforated, broken (as a cowrie); प्राप्तः काणवराटकोपि न मया तृष्णेऽधुना मुंच माम् Bh. 3. 4; (Mar. फुटकी कवडी). --णः A crow.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0392-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काण पुं स्त्री कण--निमीलने संज्ञायां कर्त्तरि घञ् । १ काके मेदि० स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । २ एकचक्षुर्युक्ते त्रि० । काणत्वञ्च चक्षुरिन्द्रियशून्यैकगोलकवत्त्वम् । “पौन- र्भवश्च काणश्च यस्योपपतिर्गृहे” “वीक्ष्यान्धो नवतेः काणः षष्टेः श्वित्री शतस्य तु” अपाङ्क्तेयकथने मनुः । “खञ्जो वा यदि वा काणो दातुः प्रेष्योऽपि वा भवेत्” “काणं वाप्यथवा खञ्जमन्यं वापि तथाविधम् । तथ्ये- नापि ब्रुवन् दाप्यो दण्डं कार्षापणं वरम्” मनुः । अस्य निरुक्ते ६ अ० “अदायिकाणे विकटे” इत्यृचमधि- कृत्य अन्याऽपि निरुक्तिर्दर्शिता यथा-- “अदायिनि काणे विकटे विक्रान्तदर्शने इत्यौपमन्यवः । कणतेर्वा स्यादणू- भावकर्मणः । कणतिः शब्दाणूभावे भाष्यतेऽनुकण- तीति मात्राणूभावात् कणादर्शनाणूभावात् काणः” इति “परोपहासकृत् काणो गां दद्यात् स समौक्तिकाम्” शाता० परोपहासकर्मविपाकः काणत्वमुक्तम् । मनुना तु दीप- निर्वाणकर्म्मविपाकत्वमुक्तम् । “दीपहर्त्ता भवेदन्धः काणो निर्वापको भवेत्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1859,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काणः, पुं, (कणति एकचक्षुर्निमीलतीति । कण सं- ज्ञायां कर्त्तरि घञ् ।) काकः । इति मेदिनी ॥
काणः, त्रि, (कणति एकचक्षषा पश्यति । कण् + [] घञ् ।) एकचक्षुः । इति मेदिनी ॥ काणा इति भाषा । (यथा, मनुः । ३ । २४२ । “खञ्जोवा यदिवा काणो दातुः प्रेष्योऽपि वा भवेत्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-082-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें