🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:50:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कापाल
kāpāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कापाल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्राचीन अस्त्र । उ॰— वारुनास्त्र क्रौचास्त्र हयग्रीवास्त सुहाये । कंकालहु कापाल मुसल ये दोऊ आये ।—पद्माकर (शब्द॰) ।
२. बायबिडंग ।
३. एक प्रकार की संधि जिसे करनेवाला पक्ष एक दुसरे के समान स्वत्व को स्वीकार करते हैं ।
४. कापालिक (को॰) ।
५. एक प्रकार का कोढ (को॰) ।
कापाल २ वि॰
१. कपालसंबंधी ।
२. भिक्षुक का सा । भिक्षुक— संबंधी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कापाल mf(ई)n. (fr. कपाल), relating to the skull or cranium, R. i, 29, 13; VarBṛS. (= Pañcat.)
made of skulls, Prasannar. lxxviii, 15
कापाल m. a follower of a particular Śaiva sect of ascetics (see कापालिक)
the plant Cucumis utilissimus, L.
कापाल m. pl. the school of Kapālin
कापाल n. a kind of leprosy, Car. vi, 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (271,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कापाल, कापालिक a. [कपाल-अण्-ठक्-वा] Relating to skulls. --लः, --लिकः A follower of a certain Śaiva sect (the left-hand order) characterized by carrying skulls of men in the form of garlands and eating and drinking from them; Pt. 1. 212. --लं A kind of leprosy. --ली 1 A wreath of skulls. --2 A clever woman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0393-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कापाल न० कपालमेव तस्येदं वा अण् । १ कपालरूपाकारे कुष्ठभेदे कपालशब्दे उदा० । २ कपालसम्बन्धिनि तन्निर्मिते भूषणादौ च । “त्रिशूलमस्त्रं घोरञ्च कापालमथ कङ्क- णम्” विक्रमो० । (कालियाखडा) ३ कर्कटावृक्षे पु० रत्नमा० । गौरा० ङीष् । ४ विडङ्गायां स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1886,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कापालं, क्ली, (कपालमेव कपालस्येदं वा । कपाल + अण् ।) अष्टादशकुष्ठान्तर्गतवातिककुष्ठम् । इति माधवकरः ॥ अस्य निदानं कपालशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
कापालः, पुं, (कपाल + अण् ।) कर्कटा । इति शब्द- चन्द्रिका रत्नमाला च ॥ कालिया कडा इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-085-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें