🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:11:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कामधेनु
kāmadhenu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कामधेनु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक गाय जो पुराणानुसार समुद्र के मथने से निकली थी । सुरभी । विशेष—यह चौदह रत्नों में से एक है । कहते हैं इससे जो माँगा जाय वही मिलता है ।
२. वशिष्ठ की शबला या नंदिनी नाम की गाय । विशेष—इसके कारण वशिष्ठ का विश्वमित्र से युद्ध हुआ था । विश्वमित्र एक बार बशिष्ठ के यहाँ गए । बशिष्ठ ने अपनी गाय के प्रभाव से उनका बडे वैभव के साथ आतिथ्य किया । विश्वमित्र लोभ करके वह गाय माँगने लगे । वशिष्ठ ने अस्वीकार किया, इसी पर दोनों में घोर युद्ध हुआ ।
३. दान के लिये सोने की बनाई हुई गाय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काम—धेनु f. the mythical cow of Vasiṣṭha which satisfies all desires, cow of plenty (= सुरभि), Kathās.; BrahmaP.
N. of a goddess, BrahmaP.
N. of several works
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (272,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कामधेनुः, स्त्री, (कामप्रतिपादिका धेनुः ।) स्वनाम- ख्यातगौः । तस्या उत्पत्तिर्यथा, -- “दक्षस्य तनया याभूत् सुरभिर्नाम नामतः । गवां माता महाभागा सर्व्वलोकोपकारिणी” ॥ [] तस्यान्तु तनया जज्ञे कश्यपात्तु प्रजापतेः । नाम्ना सा रोहिणी शुभ्रा सर्व्वकामदुघा नृणाम् ॥ तस्यां जज्ञे शूरसेनाद्वसोरतितपोज्ज्वलात् । कामधेनुरिति ख्याता सर्व्वलक्षणसंयुता” ॥ “तस्यां जज्ञे शुनःशेफान्मुनेरतितमोज्ज्वलात्” । इति पुस्तकान्तरे पाठः ॥ “सा सिताभ्रप्रतीकाशा चतुर्व्वेदचतुष्पदा । स्तनैश्चतुर्भिर्धर्म्मार्थकामाप्रसवकारिणी” ॥ * ॥ तस्या गर्भे शिववाहनवृषोत्पत्तिर्यथा, -- “सा स्वयम्भुशरीरात्तु कालेन महता सती । निर्म्मलं यौवनं कामधेनुराप मनोहरम् ॥ तां चरन्तीं मेरुपृष्ठे चारुरूपां मनोहराम् । ददर्श स तु वेतालः कामुकश्चाभ्यपद्यत ॥ तं कामुकन्तु वेतालं विदित्वा कामधेनुका । पशुधर्म्मात् स्वयं भेजे तं पुत्त्रं शशभृद्भृतः ॥ सोऽवाप तस्यां परममामोदं शङ्करात्मजः । सा चापि परमं तस्मिन् मदनात् प्रतिहर्षिता ॥ तयोः प्रवृत्ते सुरते तस्या गर्भोऽभवत्तदा । काले प्राप्ते तु सुसुवे कामधेनुर्म्महाबृषम् ॥ सोऽचिरेणैव कालेन सुमहान् वृषभोऽभवत् । भहाककुदसंयुक्तश्चारुशृङ्गद्वयान्वितः ॥ उत्क्षिप्तविचलत्कर्णयुगलो दीर्घवालधिः । ककुदेन च शृङ्गाभ्यां कर्णाभ्यां स सिताभ्रवत् ॥ विचरन् ददृशे देवैः शृङ्गैरिव हिमाचलः । वेतालस्त्वकरोत्तस्य नाम भृङ्ग इति द्विजाः ! ॥ स तु भृङ्गो ज्ञानशाली समाराधयदीश्वरम् । सोऽपि तुष्टो वरं तस्मै ददाविष्टं महेश्वरः ॥ तमेव वाहनं चक्रे कृत्वा देवतनुं वृषम् । स चिरायुश्च बलवान् पृथिवीधरणक्षमः ॥ भृङ्गो नाम महातेजाः केतुश्चाप्यभवत् पतेः । भृङ्गोऽभूद्वाहनो यस्माच्छङ्करस्य महावृषः ॥ अतो भृङ्गिरिति ख्यातिं स च प्राप महेश्वरात्” ॥ इति श्रीकालिकापुराणे ९१ अध्यायः ॥ * ॥ अमीवृप्रदा धेनुः । तद्दानफलं यथा, -- “वर्षो हरिः सर्व्व एव पवित्र- स्तत्रापि वर्षे शरदेव शुद्धा । तस्यां शुभः कार्त्तिको नाम मास- स्तत्रापि पुण्यो हि बभूव दर्शः ॥ यम्यां हरेर्द्दैत्यमयाद्विमुक्ता उरःस्थलं प्राप्य सुखं सुशेते । लक्ष्मीः पुराद्यापि विनिर्म्मिता वै कामप्रदा धेनव एव यत्र ॥ अहर्मुखे यत्र दिने समस्ताः सुधेनवो भूमितले भ्रमन्ति । गृहे न यस्मिन् कथयन्ति लीलां हानिः क्षयस्तत्र च प्रत्ययो मे ॥ तस्मात्त्वमत्रैव च कामधेनुं दद्याः समुद्दिश्य तु केशवस्य । विप्राय वै सर्व्वगुणोपपन्नां कृत्वा व्रतं कृच्छ्रमतो हरेस्तु ॥ सम्यक् प्रदत्तैस्तु गवां सहस्वैः सवत्सवस्त्रैः सहितैश्च हेम्ना । [] काले फलं यल्लभते मनुष्यो न कामधेनोश्च समं द्विजेभ्यः ॥ कन्यारथानां करिवाजियुक्तै शतैः सहस्रैः सततं द्विजेभ्यः । दत्तैः फलं यल्लभते मनुष्यः समं तथा स्यान्नतु कामधेनोः” ॥ * ॥ तद्भेदाः तद्दानविधिश्च यथा, -- “नन्दा सुनन्दा सुरभी सुशीला सुमनास्तथा । निर्गता मथ्यमानेऽब्धौ उषःस्नानं शुभप्रदम् ॥ तत्र स्नात्वा समभ्यर्च्च्य धेनुं पूज्य प्रयत्नतः । गोदानफलमाप्नोति नरो विगतकल्मषः ॥ एकादश्यामुपोष्याथ नरो दिनचतुष्टयम् । घृतेन स्नापयेद्विष्णुं गव्येन पयसापि वा ॥ नक्ताशी गोरसैर्हव्यैः पूजयेन्मधुसूदनम् । गन्धपुष्पैः सुनैवेद्यैर्वस्त्राभरणकुण्डलैः ॥ शङ्खासिचक्रोद्यतबाहुविष्णो- र्गदाब्जहस्तस्य तु शङ्खपाणेः । अर्घं प्रयच्छामि जनार्द्दनस्य श्रिया युतस्यापि धराधरस्य ॥ श्रियः पतिं श्रीधरमेव कान्तं श्रियाः सखायं हि श्रियोऽधिमूलम् । नमाम्यहं श्रीधरं श्रीनिवासं समर्च्चितो मे प्रददातु कामान् ॥ एवं पूज्य विधानेन श्रिया युक्तैस्तु नामभिः । पृथक् जागरणं कुर्य्यात् श्रिया सार्द्धं जगत्पतेः
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कामधेनु" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬