🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:52:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कामरूप
kāmarūpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कामरूप १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आसाम का एक जिला जहाँ कामाक्ष देवी का स्थान है । इसका प्रधान नगर गौहाटी है । विशेष—कलिका पुराण में कामाख्या देवी औऱ कामरूप तीर्थ का माहात्म्य बडे विस्तार के साथ लिखा है । यह देवों के ५२ पीठों में से है । यहाँ का जादु टोना प्रसिद्ध है । प्राचीनकाल में यह म्लेच्छ देश माना जाता था औऱ इसकी राजधानी प्रागज्योतिषपुर (आधुनिक गौहाटी) थी । रामायण के समय में इसका राजा नरकासुर था । सीता के खोज के लिये बंदरों को भेजते समय सुग्रीव ने इस देश का वर्णन किया है । महाभारत के समय में प्रागज्योतिषपुर का राजा भगदत्त था । जब अर्जुन दिग्विजय के लिये निकले थे, तब यह उनसे चीनियों औऱ किरातों कि सेना लेकर लडा था । कुरुक्षेत्र के युद्ध में भी भगदत्त चीनियों और किरातों की म्लेच्छ सना लेकर कोरवों की ओर से लडने गया था । महाभारत में कहीं कहीं भगदत्त को 'म्लेच्छानामाधिप' भी कहा है । पीछे से जब शाक्तों और तांत्रिकों का प्रभाव बढा, तब यह स्थान पवित्र मान लिया गया ।
२. एक अस्त्र जिसमें प्राचीन काल में शत्रु के फेंके हुए अस्त्र व्यर्थ किए जाते थे ।
३. बरगद की जाति का एकबडा सदाबहार पेड । विशेष—इसकी लकडी चिकनी, मजबूत औऱ ललाई लिए हुए सफेद रंग की होती है जिसपर बडी सुंदर लहरदार धारियाँ पडी होती है । इसकी तौल प्रति घनफुट २० सेर के लगभग होती है । यह लकडी किवाड, कुरसी, मेज आदि बनाने के काम में आती है । कामरुप की पत्तियाँ टसर रेसम के कीडे भी खाते हैं ।
४. २६ मात्राओँ का एक छंद, जिसमें ९,७ और १० के अंतर पर विराम होता है । अंत में गुरु लघु होते हैं । जैसे,—सित पछ सुदसमी, विजय तिथि सुर, वैद्य नखत प्रकास । कपि भालु दल युत, चले रघुपती, निरखि समय सुभास ।
५. देवता ।
कामरूप २ वि॰ यथेच्छ रूप धारण करनेवाला । मनमाना रूप धारण करनेवाला । उ॰—(क) कामरुप सुंदर तनु धारी । संहि त समाज सोह बर नारी ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) उ॰—शशि किरणो से उतर उतरकर भू पर कामरूप नभचर । चूम चपल कलियों का मृदु मुखा सिखा रहे थे मुसकाना ।—वीणा, पृ॰ ५८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काम—रूप n. a shape assumed at will
काम—रूप mfn. assuming any shape at will, protean, MBh.; R.; Megh.
काम—रूप m. a god, L.
काम—रूप m. pl. N. of a people and of their country (east of Bengal and in the west part of Assam), Ragh.; Kathās. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (272,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कामरूप An important kingdom said to have extended from the banks of the Karatoyā or Sadānīrā to the extremities of Assam. It must have extended up to the Himālaya on the north and the borders of China on the east, as its king is said to have assisted Duryodhana with an army of Kirātas and Cīnas. The ancient capital of this kingdom was प्राग्ज्योतिष on the other side of the Lauhitya or the river Brahmaputra; cf. R. 4. 81.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1193-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कामरूप पु० “कालेश्वरं श्वेतगिरिं त्रैपुरं नीलपर्व्वतम् । (यावदतिशेषः) कामरूपाभिधोदेशो गणेशगिरिमूर्द्धनि” इत्युक्तकालेश्वरादिगिरिचतुष्टयमध्यवर्त्तिनि गणेशगिरिमूर्द्धस्थे प्राग्ज्योतिषाख्ये देशभेदे । “योनिपीडे कामगिरौ कामाख्या तत्र देवता” इत्युपक्रमे “सर्व्वत्र विरला चाहं कामरूपे गृहे गृहे” तन्त्रचूडा० । कामेन रूपमस्य । २ यथेष्टरूपधारिणि त्रि० “जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः” मेघ० । “स्वेच्छाधीनविग्रहं दुर्ग- सञ्चारक्षमम्” मल्लि० । कामं काम्यं सुन्दरं रूपमस्य ३ अतिशोभने त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1898,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कामरूपः, पुं, (मूलप्रकृतिर्भगवती कामरूपिणी सती यत्र देशे विराजमाना स देशस्तन्नाम्ना एव उच्यते ।) स्वनामख्यातदेशः । तत्पर्य्यायः । प्राग्- ज्योतिषः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ तत्र काम- गिरौ योनिपीठे कामाख्या देवी वर्त्तते । यथा । “योनिपीठं कामगिरौ कामाख्या तत्र देवता” । “सर्व्वत्र विरला चाहं कामरूपे गृहे गृहे” ॥ इति तन्त्रचूडामणौ पीठमाला ॥ (अयं हि गणेश- गिरिशिखरस्थो देशः । यदुक्तं तन्त्रे । “कालेश्वरं श्वेतगिरिं त्रैपुरं नीलपर्व्वतम् । कामरूपाभिधो देशो गणेशगिरिमूर्द्ध्वनि” ॥ कालेश्वरं श्वेतगिरिं त्रैपुरं नीलपर्व्वतं यावत् ॥ अयं खलु वङ्गदेशस्य ईशानभागे आसामप्रदेशस्य पश्चिमभागे वर्त्तते ॥)
कामरूपः, त्रि, (कामं काम्यं मनोहरं रूपं यस्य ।) मनोज्ञरूपः । स्वेच्छारूपः । (यथा महाभारते । १ । सुपर्णस्तुतौ २३ । ६ । “कामरूपः कामगर्भः कामबीर्य्यो विहङ्गमः” ॥) तथा च । मेघदूते ६ । “जातं वंशे भूवनविदिते पुष्करावर्त्तकानां जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-089-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कामरूप" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें