🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:07:15 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काश्यप
kāśyapa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काश्यप २ वि॰ [सं॰]
१. काश्यप प्रजापति के वंश या गोत्र का । कश्यप संबंधी ।
२. जैनमतानुसार महास्वामी के गोत्र का ।
काश्यप २ संज्ञा पुं॰
१. बौद्धमतानुसार एक बुद्ध जो गौतम बुद्ध से पहले हुए थे ।
२. रामचंद्र की सभा के एक सभासद ।
३. कणाद मुनि (को॰) ।
४. एक प्रकार का मृग (को॰) ।
५. एक गोत्र का नाम जो कश्यप ऋषि के वंशजों में चला (को॰) ।
६. एक मुनि का नाम (को॰) ।
७. विषविद्या का एख विद्वान् जिसका उल्लेख महाभारत में विस्तार से हुआ है । विशेष—कहा गया है कि जब शमीक के पुत्र श्रृगी ऋषि ने राजा परिक्षित को सातवें दिन तक्षक द्वारा डस लिए जाने का शाप दिया तब धन के लोभ से उन्हें बचाने ते लिये यह ब्राह्मण हस्तिनापुर चल दिया । रास्ते में तक्षक से उसकी भेंट हो गई । तक्षक के पूछने पर इसने हस्सिनापुर जाने का प्रयोजन उसे बता दिया । इसकी सामर्थ्य की परीक्षा लेने के लिये उसने एक विशाल वट वृक्ष को जाकर डस लिया । उसमें विष के प्रभाव से ज्वालाएँ उठने लगीं । उसके जल जाने पर उसकी राख हाथ में लेकर ब्राह्मण ने मत्र पढ़ा और वह वृक्ष फिर उसी प्रकार ज्यों का त्यों हो गया । यह देकर तक्षक ने बहुत सा धन देकर उस ब्राह्मण को वहीं से औदी दिया ।
८. मांस [को॰] । यौ॰—काश्यपनंदन = गरुड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काश्यप mf(ई)n. belonging to Kaśyapa, relating to or connected with him (e.g. काश्यपी देवी, the earth, Hariv. 10645; see काश्यपी below), MBh. &c.
(g. बिदादि) a patr. fr. Kaśyapa (designating an old grammarian [VPrāt.; Pāṇ. viii, 4, 67] and many other persons, including some, whose family-name was unknown [Comm. on KātyŚr.]; many subdivisions of Kāśyapa families are known, e.g. उरुबिल्वा-क्˚, गया-क्˚, दशबल-क्˚, नदी-क्˚, महा-क्˚, हस्ति-क्˚)
N. of Aruṇa (the sun), VP. iii, 12, 41
of Viṣṇu, L.
a sort of deer, L.
a fish, L.
N. of a Buddha, Inscr.
काश्यप n. N. of different Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (281,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काश्यपः 1 N. of a celebrated sage. --2 N. of Kaṇāda. --3 An epithet of Aruṇa. --पी The earth; तानपि दधासि मातः काश्यपि यातस्तवापि च विवेकः Bv. 1. 68. --पं Flesh. --Comp. --नंदनः {1} an epithet of Garuḍa. {2} N. of Aruṇa. {3} a god. {4} a demon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0401-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काश्यप न० काश्यं मद्यं पिबत्यत्र पा--घञर्थे क । १ मांसे हेम- च० । मांसस्य मद्यपानाव्यभिचारात्तथात्वम् । काश्यं राजभेदं पाति नरकात् पा--क । काश्यस्य नृपस्य २ पुत्रभेदे काश्यशब्दे उदा० । कश्यपस्य गोत्रापत्यम् विदा० अञ् । ३ कश्यपगोत्रापत्ये पुंस्त्री । ४ कणादे मुनौ पु० त्रिका० । ५ मृगभेदे पुंस्त्री मेदि० स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । कश्यपस्येदम् अण् । ६ कश्यपसम्बन्धिनि त्रि० “एष एव दितेर्गर्भ ओजः काश्यपमर्पितम्” भाग० ३, १५, ११ श्लो० । स्त्रियां ङीप् । सा च ७ पृथिव्याम् स्त्री तस्याः तत्सम्बन्धितया तत्सुतत्वकथा भा० आनु० १५४ अ० उक्ता यथा “इमां भूमिं द्विजातिभ्यो दित्सुर्वै दक्षिणां पुरा । अङ्गो नाम नृपो राजंस्ततश्चिन्तां मही ययौ । धारि- णीं सर्वभूतानामयं प्राप्य बरो नृपः । कथमिच्छति मां दातुं द्विजेभ्यो ब्रह्मणः सुताम् । साऽहं त्यक्त्वा गमि- ष्यामि भूमित्वं ब्रह्मणः पदम् । अयं सराष्ट्रो नृपतिर्म्मा [] भूदिति ततोऽगमत् । ततस्तां कश्यपो दृष्ट्वा व्रजन्ती पृथिवीं तथा । प्रविवेश महीं सद्यो मुक्त्वात्मानं समाहि- तः । ऋद्धा सा सर्वतो जज्ञे तृणौषधिसमन्विता । धर्म्मोत्तरा नष्टभया भूमिरासीत्ततो नृप! । एवं वर्षसहस्राणि दिव्या- नि सततं नृप! । त्रिंशतः काश्यपो राजन्! भूमिरासी- दतन्द्रिता । अथागम्य महाराज! नमस्कृत्य च कश्य- पम् । पृथिवी काश्यपी जज्ञे सुता तस्य महात्मनः” । ८ तद्गोत्रापत्यस्त्रियां स्त्री ङीप् “काश्यपीबालाक्यमाठरी पुत्रात् काश्यपीबालाक्यमाठरीपुत्रः” शत० व्रा० १४, ९, ४, ३१० ९ कश्यपपत्न्यां स्त्री काश्यपेयः । कश्यपगोत्रोत्पन्ने विषचिकित्साभिज्ञे १० ऋषिभेदे पु० तत्कथा भा० आ० ४२ अ० यथा “काश्यपोऽभ्यागमद्विद्वांस्तं राजानं चिकित्सितुम् । श्रुतं हि तेन तदभूद्यथा तं राजसत्तमम् । तक्षकः पन्नगगश्रेष्ठो नेष्यते यमसादनम् । तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण करिष्येऽहमपज्वरम् । तत्र मेऽर्थश्च धर्म्मश्च भवितेति विचिन्तयन् । तं ददर्श च नागेन्द्रस्तक्षकः काश्यपं पथि । गच्छन्तमेकमनसं द्विजो भूत्वा वयोऽतिगः । तमव्रवीत् पन्नगेन्द्रः काश्यपं मुनिपुङ्गवम् । क्व भवांस्त्वरितो याति किञ्च कार्य्यं चिकीर्षति । काश्यप उवाच! नृपं कुरु- कुलोत्पन्नं परीक्षितमरिन्दमम्! तक्षकः पन्नगश्रेष्ठस्ते- जसाद्य प्रधक्ष्यति । तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण तेनाग्निसमते- जसा । पाण्डवानां कुलकरं राजानममितौजसम् । गच्छामि त्वरितं सौम्य! सद्यः कर्त्तुमपज्वरम् । तक्षक उवाच । अहं स तक्षको व्रह्मंस्तं धक्ष्यामि महीपतिम् । निवर्त्तस्व न शक्तस्त्वं मया दष्टं चिकित्सितुम् । काश्य- प उवाव । अहं तं नृपतिं गत्वा त्वया दष्टमपज्वरम् । करिष्यामीति मे वुद्धिर्विद्याबलसमन्वितः । तक्षक उवाच । यदि दष्टं मयेह त्वं शक्तः किञ्चिच्चिकित्- सितुम् । ततो वृक्षं मया दष्टमिर्म जीवय काश्यप! । परं मन्त्रवलं यत्ते तद्दर्शय यतस्व च । न्यग्रोधमेनं धक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम! । काश्यप उवाच । दश नागेन्द्र! वृक्षं त्वं यद्येतदभिमन्यसे । अहमेनं त्वया दष्टं जीव- यिष्ये भुजङ्गम! । सौतिरुवाच । एवमुक्तः स नागेन्द्रः काश्यपेन महात्मना । अदशद्वृक्षमभ्येत्य न्यग्रोधं पन्न- गोत्तमः । म वृक्षस्तेन दष्टस्तु पन्नगेन महात्मना । आशीविषविषोपेतः प्रजज्वाल समन्ततः । तं दग्ध्वा स नगं नागः काश्यपं पुनरब्रवीत् । कुरु यत्नं द्विजश्रेष्ठ! [] जीवयैनं वनस्पतिम् । सौतिरुवाच । भस्मीभूतं ततो वृक्षं पन्नगेन्द्रस्य तेजसा । सर्वं भस्म समाहृत्य काश्यपो वाक्यमब्रवीत् । विद्याबलं पन्नगेन्द्र! पश्य मेऽद्य वन- स्पतौ । अहं सञ्जीवयाम्येनं पश्यतस्ते भुजङ्गम! । ततः स भगवान् विद्वान् काश्यपो द्विजसत्तमः । भस्मराशी- कृतं वृक्ष
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काश्यपं, क्ली, (काश्यं मद्यं पिबत्यत्र । पा + घञ्र्थे कः । मांसस्य हि मद्यपानाङ्गत्वेन प्रसिद्धेस्तथा- त्वम् ।) मांसम् । इति हेमचन्दः ॥
काश्यपः, पुं, (कश्यपस्य गोत्रापत्यम् । विदाद्यञ् ।) कणादभुनिः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ मृगभेदः ॥ इति मेदिनी ॥ गोत्रविशेषः । तत्प्रवरान्तर्गत- मुनिविशेषः । इति स्मृतिः ॥ कश्यपस्यापत्य- मात्रञ्च ॥ (विभाण्डकमुन्यर्थे यथा, भहाभारते ३ । १११ । २० । “स्वाध्यायवान् वृत्तसमाधियुक्तो विभाण्डकः काश्यपः प्रादुरासीत्” ॥ * ॥ स्वनामख्यातो द्विजविशेषः । अयं हि विष- विद्यापारदर्शी । अस्य विवरणमुच्यते । यदा शमीकपुत्त्रेण शृङ्गिणा ‘स कौरवाधमः सप्तमेऽहनि सर्पराजेन तक्षकेन दष्टो यमसदनं गमिष्यतीति’ शप्तः परीक्षित्, तदा राज्ञ एतच्छाप- वृत्तान्तमाकर्ण्यासौ काश्यपो नाम ब्राह्मणः राजानं परीक्षितं तक्षकविषात् रक्षितुं धनार्थी हस्तिना- पुरमुद्दिश्य प्रस्थितः । गच्छन्तमेनं पथि तक्षको दृष्टवानाह च को भवान् कुत्र वा गच्छति । अथ तक्षकेनैवमुक्तोऽसौ काश्यपः सर्व्वं निवेदयामास । एवमुक्तवति तु काश्यपे तक्षकस्तस्य विद्याप्रभावं दिदृक्षुः सम्मुखस्थमेकं न्यग्रोधं अदशत् । दष्टो वृक्षस्तु प्रचण्डविषतेजसा क्षणात् प्रजज्वाल । एवम्भूतेऽसौ काश्यपः स्वविद्याप्रभावं विज्ञापयितु- कामो न्यग्रोधभस्मकणामादाय तरसा मन्त्रबलेन पुनर्वनस्पतिं जीवयामास । अथ नागराजस्तक्षक एतदालोक्य सविस्मयस्तस्मै प्रभूतधनं दत्त्वा विसर्जयामास ॥ एतद्विवरणन्तु महाभारते १ । ४३ । अध्याये द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-120-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें