🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:06:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

किल
kila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'किल' — कहते हैं (लोक-वार्ता), सम्भावना (3.3.269)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
किल १ क्रि॰ वि॰ [सं॰] निश्चय ही । अवश्य । उ॰—(क) कै श्रोणित कलित कपास यह किल कापालिक काल को ।— केशव (शब्द॰) । (ख) फूटे किल कनक—भास रवि-शशि- उड़ुगण । अकाश ।—आराधना पू॰ ३६ ।
किल २पु संज्ञा स्त्री॰ [हि॰ कील] लोहे को काँटीनुमा चीज । किल्ली । उ॰— व्यास जोति जगजोति तह सिद्ध महूरत ताव । दैवजोग सेसह सिरह किल किल्लित सु ग्राव । —पृ॰ रा॰, ३ । १६ ।
किल ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰] खेल । क्रीड़ा । [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. किल m. play, trifling, L.
2. किल ind. (a particle of asseveration or emphasis) indeed, verily, assuredly, RV.; AV. &c.
(or of explanation) namely, ŚBr. &c.
‘so said’ ‘so reported’, pretendedly, VarBṛS.; Kād.
(किल is preceded by the word on which it lays stress, and occurs very rarely at the beginning of a sentence or verse [R. iv, 14, 14; Pañcat. lxxxix, 4]; according to native lexicographers किल may be used in communicating intelligence, and may imply ‘probably’, ‘possibly’, ‘agreement’, ‘dislike’, ‘falsehood’, ‘inaccuracy’, and ‘reason’.)
3. किल m. N. of a man, Pravar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (284,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
किलः Play, trifling. --Comp. --किंचितं amorous agitation, weeping, laughing, being angry &c. in the society of a lover; त्वयि वीर विराजते परं दमयंतीकिलकिंचितं किल N. 2. 44.
किल ind. 1 Verily, indeed, assuredly, certainly; अर्हति किल कितव उपद्रवं M. 4; इदं किलाव्याजमनोहरं वपुः Ś. 1. 18. --2 As they say, as is reported (showing report or tradition ऐतिह्य); बभूव योगी किल कार्तवीर्यः R. 6. 38, 13. 51; जघान कंसं किल वासुदेवः Mbh. --3 A feigned action (अलीक); प्रसह्य सिंहः किल तां चकर्ष R. 2. 27; Mu. 7. 9; पयस्यगाधे किल जातसंभ्रमा [] Ki. 8. 48, 11. 2. --4 Hope, expectation or probability; पार्थः किल विजेष्यते कुरून् G. M. --5 Dissatisfaction, dislike; एवं किल केचिद्वदंति G. M. --6 Contempt; त्वं किल योत्स्यसे G. M. --7 Cause, reason (हेतु); (very rare). स किलैवमुक्तवान् G. M. ‘for he said so’.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0404-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
किल शौक्ल्ये क्रीडायाञ्च तुदा० पर० अक० सेट् । किलति अके- लीत् चिकेल प्रनिकिलति
किल प्रेरणे चुरा० सक सेट् । केलयति ते अचीकिलत्” केलयाम् बभूवआस चकारचक्रे केलिः
किल अव्य० किल--क । १ वार्त्तायाम् २ अनुशयार्थे, ३ निश्चये, ४ संभाव्ये ५ प्रसिद्धार्थद्योतने ६ हेतौ ७ अरुचौ ८ अलीके ९ तिरस्कारे च । “दमयन्ती किलकिञ्चितं किल” नैष० । “अमूं किल त्वं त्रिदिवादवातरः” साघः । “तद्दघ्नं तद- वयती” किलात्मनोऽपि “तदपि न किल बाल पल्लवाग्रेति” माघः, “ध्रुवं किलाव्याजमनोहरं वपुः” शकु० । १ किलेत्यागमारुचिन्यक्करणसंभाव्यहेत्वलीकेषु” गणरत्ने उक्त्वा तत्तद्विषये उदाहृतं यथा आगमे, “कंसं जघान किलं वासुदेवः” कृष्णकर्तृकं कंसहननमागमसिद्धमित्यर्थः । अरुचौ “एवं किल केचिद्वदन्ति” केषाञ्चिदेवं कथनं वक्तुररुचिविषय इत्यर्थः न्यक्कारे “स किल योत्स्वते” तस्य यीवनशक्तिराहित्यद्योतनात् तिरस्कारोगम्यते सम्भावनायाम् “पार्थः किल विजेष्यते कुरून्” पार्थ कर्त्तृककुरुविजयः सम्भवनाविषयैत्यर्थः । हेतौ “स किलैवमुक्तवान्” तत्कथनस्यान्वत्र हेतुता द्योत्यते । अ- लीके “प्रसह्य सिंहः किल तां चकर्ष” रघुः । सिंहकर्त्तृकं नन्दिनीकर्षणं वस्तुतोऽलीकं काल्पनिकत्वात् । अव्ययविशे- षस्य अस्य शब्दान्तरसहकारेण प्रयोगविशेषो निरु- क्तकारेण निरणायि यथा “किलेतिविष्याप्रकर्षे एवं किलेत्यथापि न ननु इत्येताभ्यां संप्रयुज्यतेऽनुपृष्टे न किलै- वम् । ननु किलैवम्” । इति प्रश्नानन्तरं तस्यानभ्युपगमे न किलैवमिति, अभ्युपगमे तु ननु किलैवमिति प्रयोज्य- मित्यर्थः तथाच तस्य एवंशब्दोत्तरता न--ननु इ- त्येतच्छ्रब्दपूर्व्वकता च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2054,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
किल क नुदौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-परं- सकं-सेट् ।) क केलयति । नुदिरिति णुद ञौश् प्रेरणे इत्यस्य औणादिककिप्रत्यये रूपम् । इति दुर्गादासः ॥
किल श शौक्ल्ये । क्रीडे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां-परं-अकं-सेट् ।) श किलति प्रासादः शिशुर्व्वा । केलिता । इति दुर्गादासः ॥
किल, व्य, (किल + कः ।) वार्त्ता । सम्भाव्यम् । इत्य- मरः । ३ । ३ । २५३ ॥ निश्चयः । इति तट्टीका- सारसुन्दरी ॥ (यथा शाकुन्तले १ माङ्के दुष्म- न्तोक्तिः । “इदं किलाव्याजमनोहरं वपु- स्तपःक्षमं साधयितुं य इच्छति । ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया शमीलतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति” ॥) अनुनयार्थम् इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-129-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें