🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:39:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कीचक
kīcaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जो बाँस हवा से हिलकर बजते हैं, वे 'कीचक' कहलाते हैं (2.4.161)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कीचक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाँस, जिसके छेद में घुसकर वायु हू हू शब्द करती है ।
२. पोला बाँस (को॰) ।
३. राजा विराट का साला और उसकी सेना का नायक । विशेष—जब पांडव लोग राजा विराट के यहाँ अज्ञातवास करते थे, उस समय कीचक ने द्रौपदी से छोड़छाड़ की थी । इसी पर भीम ने उसे मार डाला था । यौ॰—कीचकजित् = भीम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीचक m. (√ चीक्, Uṇ. v, 36) a hollow bamboo (whistling or rattling in the wind, Arundo Karka), MBh.; R. &c.
N. of a chief of the army of king Virāṭa (conquered by Bhīma-sena), MBh. i, 328; iv, 376 ff.; Pañcat.
N. of a Daitya, L.
of a Rākṣasa, L.
कीचक m. pl. N. of a people (a tribe of the Kekayas), MBh.
कीचक (also) a kind of bird, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (284,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीचकः [Uṇ. 5. 56] 1 A hollow bamboo. --2 A bamboo rattling or whistling in the wind; शब्दायंते मधुरमनिलैः कीचकाः पूर्यमाणाः Me. 56; R. 2. 12; 4. 73; Ku. 1. 8. --3 N. of a people. --4 N. of the commander-inchief of king Virāṭa. [While Draupadī in the guise of Sairandhrī was residing at the court of king Virāṭa with her five husbands also disguised, Kīchaka once happened to see her, and her beauty stirred up wicked passion in his heart. He thenceforward kept a sinister eye on her, and endeavoured through the help of his sister, the king's wife, to violate her chastity. Draupadī complained of his unmannerly conduct towards herself to the king; but when he declined to interfere, she sought the assistance of Bhīma, and at his suggestion showed herself favourable to his advances. It was then agreed that they should meet at mid-night in the dancing hall of the palace. Pursuant to appointment Kīcaka went there and attempted to embrace Draupadī (as he fancied Bhīma to be owing to the darkness of night). But the wretch was at once seized and crushed to death by the powerful Bhīma]. --Comp. --जित् m. an epithet of Bhīma, the second Pāṇḍava prince.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0405-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीचकः, पुं, (चीकयति शब्दायते । चीक मर्षणे “चीकयतेराद्यन्तविपर्य्ययश्च” । उणां ५ । ३६ इति वुन् आद्यन्तविपर्य्ययश्च ।) अनिलयोगात् शब्दायमानवंशः । इत्यमरः । २ । ४ । १६१ ॥ सर- [] न्ध्रकवंशः । (यथा, कुमारे १ । ८ । “यः पूरयन् कीचकरन्ध्रभागान् दरीमुखोत्थेन समीरणेन” ॥) राक्षसविशेषः । इति शब्दरत्नावली ॥ दैत्यभेदः । वृक्षविशेषः । इति विश्वः ॥ नलः । इति राज- निर्घण्टः ॥ केकयराजपुत्त्रः । स च विराटराजस्य श्यालः सेनापतिश्च ॥ (यथा महाभारते ४ । कीचकवधपर्व्वणि १३ । ५ । “सेनापतिर्विराटस्य ददर्श द्रुप्दात्मजाम् । तां दृष्ट्वा देवगर्भाभां चरन्तीं देवतामिव । कीचकः कामयामास कामवाणप्रपीडितः” ॥ अयन्तु छद्मवेशधारिणा विराटभवनस्थेन भीम- सेनेन हतः । अस्य विवरणं महाभारते ४ पर्व्वणि १३ अध्यायमारभ्य द्रष्टव्यम् । देशविशेषः । तत्र बहुवचनान्तोऽयम् ॥ यथा, महाभारते १ । १५७ । २ । “मत्स्यान् त्रिगर्त्तान् पाञ्चालान्कीचकानन्तरेणच । रमणीयान्वनोद्देशान् प्रेक्षमाणाः सरांसि च” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-131-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कीचक" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें