🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:07:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कूटस्थ
kūṭastha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जो सदा एकरूप रहकर काल में व्याप्त रहे (3.1.72)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कूटस्थ १ वि॰ [सं॰]
१. सर्वापरि स्थिति । आला दर्जे का ।
२. जिसमें
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कूट—स्थ mfn. standing at the top, keeping the highest position Comm. on ŚBr. i, 4, 2, 4
standing in a multitude of or in the midst of (in comp.), BhP. i, 11, 36
(in phil.) immovable, uniform, unchangeable (as the soul, spirit, space, ether, sound, &c.), Up.; Pat.; Bhag. vi, xii; BhP. iii, &c. (Pāli. kūṭaṭṭha, Sāmaññaphala-sutta)
कूट—स्थ m. n. a kind of perfume (a species of dried shell-fish, commonly Nathi), L.
कूट—स्थ n. the soul, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (299,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कूटस्थ त्रि० कूटोऽयोधनवत् निश्चलं यथा तथा वा तिष्ठति स्था--क । १ एकरूपतया सर्वकालस्थायिनि परिणामादिशून्ये “अधिष्ठानतया देहद्वयावच्छिन्नचेतनः । कूटवन्निर्विकार- त्वात् स्थितः कूटस्थैष्यते” इत्युक्तलक्षणे २ परमात्मनि पु० । ३ व्याघ्रनखाख्ये गन्धद्रव्ये न० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2164,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कूटस्थः, त्रि, (कूटे मायायां तिष्ठतीति । यद्वा, कूट- वत् निर्व्विकारेण निश्चलः सन् तिष्ठतीति । कूट् + स्था + कः ।) एकरूपतया यः कालव्यापी सः । इत्य- मरः ॥ (परमात्मा । यथा, पञ्चदश्यां ६ । २२-२७ । “अधिष्ठानतया देहद्वयावच्छिन्नचेतनः । कूटवन्निर्व्विकारेण स्थितः कूटस्थ उच्यते ॥ कूटस्थे कल्पिता बुद्धिस्तत्र चित्प्रतिविम्बकः । प्राणानां धारणाज्जीवः संसारेण स युज्यते ॥ जलव्योम्ना घटाकाशो यथा सर्व्वस्तिरोहितः । तथा जीवेन कूटस्थः सोऽन्योन्याध्यास उच्यते ॥ अयं जीवो न कूटस्थं विविनक्ति कदाचन । अनादिरविवेकोऽयं मूलाविद्येति गम्यताम् ॥ विक्षेपावृतिरूपाभ्यां द्विधा ऽविद्या प्रकल्पिता । न भाति नास्ति कूटस्थ इत्यापादनमावृतिः ॥ अज्ञानी विदुषा पृष्टः कूटस्थं न प्रबुध्यते । न भाति नास्ति कूटस्थ इति बुद्ध्वा वदत्यपि” ॥ [] कूटस्थचैतन्यस्य अविद्याध्यस्ततयैव जीवत्वं नतु स्वरूपतः नितरां तस्मादपि निरध्यस्तत्वात् नि- र्म्मलः सच्चिदानन्दस्वरूपावस्थः पुरुषोत्तमः पर- मात्मेत्युच्यते । यथा, गीतायां १५ । १६-१७ । “द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्व्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्त्यव्यय ईश्वरः” ॥) एकेनैव स्वभावेन निरवधिकालस्य व्यापको य आ- काशादिः । इति भरतः ॥ (कूटे भयावहे तिष्ठति यः । स्था + कः ।) व्यालनखः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (व्याघ्रनख इति भाषा ॥)
कूटस्थं, क्ली, (कूटस्थ इव प्रकाशते यत् । अर्शआदे- रच् ।) व्याघ्रनखाख्यगन्धद्रव्यम् । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-169-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कूटस्थ" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें