🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:59:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कोविदार
kovidāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोविदार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कचनार का पेड़ ।
२. कचनार का फूल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
को-विदार m. ‘easily to be split’, or ‘to be split with difficulty’ (? cf. कुद्दल, कुद्दाल), Bauhinia variegata, Gobh.; MBh.; R.; Suśr.; Ṛtus.
one of the trees of paradise, Hariv. 7169; Lalit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (314,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोविदारः, --रं N. of a tree; चित्तं विदारयति कस्य न कोविदारः Rs. 3. 6; U. 5. 1.
कोविदारः, --रं N. of a tree; चित्तं विदारयति कस्य न कोविदारः Rs. 3. 6; U. 5. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0426-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोविदार पु० कुं भूमिं विदृणाति--वि + दॄ--अण् पृषो० । १ रक्तकाञ्चनारे (रक्तकाञ्चन) । अमरः । “कोविदार कलिकाऽतिकोमला तक्रसिद्धतिलतैलपाचिता । हिङ्गु- वासकसुवासवासिता वेसवारलुलिताऽतिलोभदा” पाक- शास्त्रम् । काञ्चनारशब्दे गुणाद्युक्तम् । “कशेरु कोवि- दारश्च तालकन्दस्तथा विषम्” । श्राद्धेदेयकथने वायुपु० । “श्वेतकाञ्चनसवृशः कोविदारः” इति श्राद्धविवेकः । २ पा- रिजाते च । हरिवं० १२६ अ० तड्युत्पत्तिर्दर्शिता यथा “कोऽप्ययं दारुरित्याहुरजानन्तोयतोजनाः । कोवि- दार इति ख्यातस्तत्त्वतः स महातरुः । सन्दारः कोवि- दारश्च पारिजातश्च नामभिः । स वृक्षो ज्ञायते दिव्यो यस्यैतत् कुसुमोत्तमम्” पारिजातहरणे । “पारि- जातान् कोविदारान् देवदारदुमास्तथा” भा० व० १५५ अ० । अत्र पारिजाताद्भिन्नत्वेन निर्द्देशात रक्तकाञ्चनपरता स्वार्थे कं । रक्तकाञ्वनवृक्षे “अमन्दैः पिचुमर्द्दैश्च मन्दारैः कोविदारकैः” काशी० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2268,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोविदारः, पुं, (कुं भुवं विदृणाति विदारयति भूमिं विदार्य्योद्भवतीत्यर्थः । दॄ + “कर्म्मण्यण्” । ३ । २ । १ । इति अण् । ततः पृषोदरात् साधुः ।) रक्तकाञ्चनवृक्षः । तत्पर्य्यायः । चमरिकः २ कुद्दालः ३ युगपत्रकः ४ । इत्यमरः । ३ । ४ । २२ ॥ काञ्चनारः ५ कणकारकः ६ कान्तपुष्पः ७ करकः ८ कान्तारः ९ यमलच्छदः १० काञ्चनालः ११ ताम्रपुष्पः १२ कुदारः १३ रक्तकाञ्चनः १४ । इति जटाधरः ॥ विदलः १५ । इति शब्दरत्नावली ॥ अपि च । “काञ्चनालः काञ्चनको गण्डारिः शोणपुष्पकः” ॥ अथ कचनारभेदः । “कोविदारश्चमरिकः कुद्दालो युगपत्रकः । कुण्डली ताम्रपुष्पश्चाश्मान्तकः स्वल्पकेशरी ॥ काञ्चनालो हिमो ग्राही तुवरः श्लेष्मपित्तनुत् । कृमिकुष्ठगुदभ्रंशगण्डमालाव्रणापहः ॥ कोविदारोऽपि तद्वत्स्यात् तयोः पुष्पंलघु स्मृतम् । रूक्षं संग्राहि पित्तास्रप्रदरक्षयकासनुत्” ॥ इति भावप्रकाशः । अस्य गुणाः । कषायत्वम् । संग्राहित्वम् । व्रणरोपणत्वम् ॥ दीपनत्वम् । कफवातमूत्रकृच्छ्रनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ तत्पुष्पगुणाः । धारकत्वम् । रुचिकारित्वम् । रक्तपित्तरोगे सुपथ्यत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (यथा, पाकशास्त्रे । “कोविदारकलिकांतिकोमला तक्रसिद्धतिलतैलपाचिता । हिङ्गुवासकसुवासवासिता वेसवारलुलितातिलोभदा” ॥ पारिजातः । हरिवंशे कोविदारस्य व्युत्पत्ति- कथने एतद्विवृतिर्यथा । १२४ । ७०-७१ । “कोऽप्ययं दारुरित्याहुरजानन्तो यतो जनाः । कोविदार इति ख्यातस्ततः स मुमहातरुः ॥ मन्दारः कोविदारश्च पारिजातश्च नामभिः । स वृक्षो ज्ञायते दिव्यो यस्यैतत् कुसुमोत्तमम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-204-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "कोविदार" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬