🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:47:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पारिजात
pārijāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पारिजात संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक देववृक्ष जो स्वर्गलोक में इंद्र के नंदनकानन में है । विशेष— इसके फूल जिस प्रकार की गंध कोई चाहे, दे सकते हैं । इसकी भिन्न भिन्न शाखाओं में अनेक प्रकार के रत्न लगते हैं । इसी प्रकार इस वृक्ष के अनेक गुण पुराणों में कहे गए हैं । सत्यभामा की प्रसन्नता के लिये इसे श्रीकृष्ण स्वर्ग से इंद्र से युद्ध करके लाए थे और फिर उसका पूरा भोग करके इसे स्वर्ग में रख आए थे । यह समुद्रमंथन के समय में निकला था ।
२. परजाता । हरसिंगार ।
३. कोविदार । कचनार ।
४. पारिभद्र । फरहद ।
५. ऐरावत के कुल का एक हाथी ।
६. सितोद पर्वत ।
७. एक मुनि का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारि—जात m. the coral tree, Erythrina Indica (losing its leaves in June and then covered with large crimson flowers), MBh.; Kāv.; Suśr. &c.
the wood of this tree, R.
N. of one of the 5 trees of paradise (produced at the churning of the ocean and taken possession of by Indra from whom it was afterwards taken by Kṛṣṇa), MBh.; Kāv. &c. (cf. IW. 519)
fragrance, Var.
N. of sev. works. (esp. ifc.; cf. दान-)
of a Nāga, MBh.
of a Ṛṣi, ib.
of an author of Mantras (with Śāktas), Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (620,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारिजातः, पारिजातकः [ पारमस्यास्तीतिपारी समुद्रस्तत्र जातः, तस्य समुद्रेत्पन्नत्कत्] 1 N. of one of the five trees of Paradise (said to have been produced at the churning of the ocean and come into the possession of Indra, from whom it was wrested by Kṛṣṇa and planted in the garden of his beloved Satyabhāmā), कल्पद्रुमाणामिव पारिजातः R. 6. 6, 10. 11; 17. 7. --2 The coral tree. --3 Fragrance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0696-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारिजात पु० पारमस्यास्ति पारी समुद्रस्तत्र जातः जन- क्त । १ देवतरुभेदे “ततीऽभवत् पारिजातः सुरलोक- विभूषणम्” भाग० ८ । ८ । ५ श्लो० । तस्यामृतमथनकाले समुद्रादुत्पत्तिरुक्ता । हरिवंशे तु १८६ अ० तस्य कश्यपात् सृष्टिरुक्ता तन्नामनिरुक्तिश्चान्था दर्शिता यथा “पारिजातं ततोऽस्नाक्षीददित्याः प्रिइयकाम्ययः सर्वकामप्रदैः पुष्पैरावृतं दिव्यगन्धजैः । त्रिर्शाखं सर्वदा दश्यं सर्वभूतमनोहरम् । सर्वपुष्पाणि दृश्यन्ते तस्मि- न्नेव महाद्रुमे । ईदृशान्यस्य पुष्पाणि विभर्त्त्येकाऽति- रूपिणी । बहुरुपाणि चाप्यस्य पद्माऽपि च तथाऽ- परा । मन्दरादपि दृक्षच्च सारमुद्धृत्य कश्यपः । त- स्यादेष परुश्रेष्ठः सर्वेषां ज्येष्ठतां गतः । ततस्तत्र निव- ध्याथ कश्यपं प्रददौ शुभा । अदितिर्मम पुण्यार्थं सौ- भाग्यार्थं तथैव च । निष्क्रयेण मया मुक्तः कश्यपस्तु तपोधनः । इन्द्रोदत्तस्तथेन्द्राण्या सौभाग्यार्थं ततो मम । सोमश्चाप्यथ रोहिण्या ऋध्या च धनदस्तथा । एवं सौभाग्यदो वृक्षः पारिजातो न संशयः । पारेजातो [] पिष्णुपद्याः पारिजातेति शब्दितः । मन्दारपुष्पैर्यद्युक्तो मन्दारस्तेल कथ्यते । कोऽप्येमं दारुरित्याहुरजानन्तो यतो जनाः । कोविदारः इति ख्यातस्तत्त्वबः स महा- तरुः । मन्दारः कोविदारश्च पारिजातश्च नामभिः । स वृक्ष्योःज्ञायते दिव्यो यस्यैतत् कुसुमोत्तमम्” । तस्य द्वारकायामानयनकथा पारिजातहरणे तदुत्तरत्राध्या- येषु दृश्या । २ नागभेदे भा० आ० ५७ अ० । ३ ऋषिभेदे मा० स० ५ अ० । खार्थे क । पारिजातक तथार्थे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4315-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पारिजात" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें