🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:06:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षेम्य
kṣemya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षेम्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] शिव [को॰] ।
क्षेम्य २ वि॰
१. मंगलदायक । हितकर ।
२. भाग्यवान् । किस्मत— वर ।
३. स्वास्थवर्धक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षेम्य mf(आ)n. (= ˚म, Pāṇ. v, 4, 36, Vārtt. 5, Pat.) resting, at leisure, at ease, RV. x, 28, 5; AV. xii, 2, 49; VS. xvi, 33 (क्षेम्य), ŚBr. vi, 7, 4, 7; xiii, 1, 4, 3; PārGṛ.
yielding peace and tranquillity (as a country; ‘healthy’, W.), Mn. vii, 212
giving peace and tranquillity, MBh. xiv, 1691
prosperous, auspicious, VarBṛS.
क्षेम्य (अस्), m. N. of Śiva, MBh. xiv, 194
N. of several princes [a son of Sunītha and father of Ketumat, Hariv. 1592 f.; 1750; a son of Ugrāyudha and father of Su-vīra, ib. 1084; VP.; BhP. ix, 21, 29; (= क्षेम) a son of Śuci and father of Suvrata, VP.]
क्षेम्य (अम्), n. resting, TS. v, 2, 1, 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (333,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षेम्य a. [क्षेमाय साधु यत्] 1 Resting, at ease. --2 Habitable, comfortable. --3 Healthy, salubrious. --4 Lucky, prosperous. --5 Giving peace. --म्यः An epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0439-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षेम्य द्रि० क्षेमाय साधु यत् । कुशलयोग्ये “सायं मनुष्याश्च पशवश्च क्षेम्या भवन्ति” श्रुतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2409,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षेम्यं, त्रि, (क्षेमाय साधुः “प्राग्घिताद्यत् ।” ४ । ४ । ७५ । इति यत् । यद्वा, क्षेममर्हति “दण्डादिभ्यो यत् ।” । ५ । १ । ६६ । इति यत् ।) क्षेमीयम् । कुशल- योग्यम् । इति सिद्धान्तकौमुदी ॥ (यथा, मनुः । ७ । २१२ । “क्षेम्यां शस्यप्रदां नित्यं पशुवृद्धिकरीमपि । परित्यजत् नृपो भूमिमात्मार्थमविचारयन् ॥”)
क्षेम्यः, पुं, (क्षेममर्हत्यसौ । क्षेम + यत् ।) राज- विशेषः । यथा, हरिवंशे । २० । ४६ । “उग्रायुधस्य दायादः क्षेम्यो नाम महायशाः ॥ क्षेम्यात् सुवीरो नृपतिः सुवीरात्तु नृपञ्जयः । नृपञ्जयाद् बहुरथ इत्येते पौरवाः स्मृताः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-263-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें