🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:51:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खाण्डव
khāṇḍava
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खाण्डव अस्, अम्, m. n. sugar-candy, sugar-plums, sweetmeats, MBh. xiii; R. i, vii
N. of a forest in Kuru-kṣetra (sacred to Indra and burnt by the god of fire aided by Arjuna and Kṛṣṇa, MBh.; Hariv.; BhP. i, 15, 8; Kathās.), TāṇḍyaBr. xxv, 3; TĀr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (339,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खांडवः Sugar-candy. --वं N. of a forest in Kurukṣetra, sacred to Indra, and burnt by Agni with the assistance of Arjuna and Kṛṣṇa. --Comp. --प्रस्थः N. of a town.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खाण्डव त्रि० खाण्डं खण्डविकारं वाति वा० क । खण्ड- विकारयुक्ते मोदकादौ । “रसालापूपकांश्चित्रान् मोदकांश्च सखाण्डवान्” भा० आनु० ५३ अ० । २ वनभेदे । तच्च वनं पुरा शक्राद्यावासस्थानं तच्च छित्त्वा सोमवंश्येन सुदर्शनेन राज्ञा खाण्डवी पुरी कृता पुनः सा काशीराजेन विजयेन जित्वाशक्रनिदेशात् वनतां प्रापिता यथाह कालिकापु० ७८ अ० । “सोमवंशेऽभवद्राजा महात्मा स महाबलः । वीरः सुदर्शनो नाम चारुरूपः प्रतापवान् । स वै हिमवतो नातिदूरे भङ्क्त्वा महावनम् । सिंहान् व्याघ्रान् समुत्- सार्य्य क्वचिच्चापि तपोधनान् । खाण्डवीं नाम नगरीम- करोत्तत्र शीभनाम् । त्रिंशद्योजनविस्तीर्णामायतां शतयोजनम्” ॥ “असहिष्णुर्नरपतिर्विजयस्तं सुदर्शनम् । कृतापचारं बहुधा देवानाञ्च तथा नृणाम् । वाराणसी पतिं वीरं विजयं जयशालिनम् । सन्धाय कृत्वा सा- चिव्यं तत्रैवैष न्ययोजयत् । विजयो विवरं प्राप्य महाबलपराक्रमः । सुदर्शनस्य नृपतेरवस्कन्दमथा- करोत् । नासहत् सोऽप्यवस्कब्दं विजयस्य सुदर्शनः । चतुरङ्गबलेनाशु युद्धायाभिमुखोऽभवत् । विजयो रथ- मारुह्य नियुज्य चतुरङ्गिणीम् । सेनां सुदर्शनं योद्धुं सम्मुखोऽभवदञ्जसा । तदा महद्युद्धमासीद्विजयेन महात्मना । सुदर्शनस्य नृपतेर्वृत्रवासवयोरिव । ततः सुदर्शनो राजा दारितो गदयाऽपतत् । उत्फुल्लनयनो राजा विजयः परवोरहा । मेनेऽमरावतीं तान्तु पुरीं क्षितिगतामिव” । “तं वीक्षन्तं नरपतिं नगरीं तां सुरे- श्वरः । समेत्य विजयं प्राह सान्त्वयन् श्लक्ष्णया गिरा । इन्द्र उवाच । राजन्! महद्वनमिदमासीद्देवगणावृतम् । नरगन्धर्व्वयक्षाणां मुनीनाञ्च मनोहरम् । सर्व्वानुत्- सार्य्य देवादीन्मम चाप्यप्रिये रतः । भङ्क्त्वा वनमिदं गुह्यं समुत्सार्य्य तपोधनम् । खाण्डपीं नगरीं चक्रे हठाद्राजा सुदर्शनः । तदिदं पुनरेव त्वं वनं कुरु नृपोत्तम! । तत्राहं विहरिष्यामि तक्षकेण समं रहः । मुनीनाञ्च तपःस्थानं मण्डलं ते प्रसादतः । भवि- ष्यति च यक्षाणां किन्नराणाञ्च पार्थिव! । मार्कण्डेय उवाच । एतत् श्रुत्वा वचस्तस्य शक्रस्य विजयस्तदा । वनमेवाकरोत्तान्तु खाण्डवीं शक्रगौरवात् । गच्छन्तु मो [] यथास्थानं प्रजाः सर्ब्धा यथेच्छया । येषां वाञ्छास्ति लोकानां मद्राज्यगमने पुनः । वाराणसीं ते गच्छन्तु मयैव प्रतिपालिताम् ॥ ततस्तस्य वचः श्रुत्वा जनाः केचिन्निजं पदम् । जग्मुर्वाराणसीं केचिद्विजयेनाभिपा- लिताम्” ॥ “अष्टाविंशतिमे प्राप्ते युगे द्वापरशेषतः । वह्निर्ब्राह्मणरूपेण भिक्षां जिष्णुमयाचत । दातुमङ्गी- कृते भिक्षां तदा पाण्डुसुतेन वै । वह्निस्वरूवमास्थाय जिष्णुं वचनमब्रवीत् । अहमग्निः पाण्डुपुत्र! यज्ञ- मागातिभोजनात् । व्याधितोऽहं ततो व्याधिं मम त्वं नाशयाधुना । खाण्डवं नाम विपिनं सपक्षिमृग- राक्षसम् । यदि त्वं मां भोजयितुं शक्नोषि श्वेतवाहन तदा ममात्यसौ व्याधिरपयास्यति नोचिरात् । पुरा तु विजयो राजा खाण्डवीं नाम तां पुरीम् । भङ्क्त्वा वनं ततश्चक्रे तेन तत् खाण्डवं वनम् । यदर्थं देवविहितं वन तच्छेतवाहन! । विरोधात्तत्तु शक्रस्य न स्वयं भोक्तु- मुत्सहे । तन्मां त्राहि महाभाग! वले तस्मिन्नियोजय । यथाहं सकलं भोक्तुं प्राप्तोमि त्वत्प्रसादतः । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सव्यसाची महावलः । दाहयामास विपिनं तत् सर्बं प्राणिसंयुतम् । देवकीतनयोपेतो वासुदेवेन पालितः । खाण्डवं दाहयामास ज्वलनस्य हिते रतः” । २ तन्नामपुर्य्यां स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2473-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें