🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:45:06 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गड
gaḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गड संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ओट । आड़ ।
२. घेरा । चारदीवारी ।
३. वह धुस्स या टीला जो किसी स्थान के चारों ओर बनाया जाय ।
४. गड्ढ़ा । खाँई ।
५. प्राकार । गढ़ ।
६. एक प्रकार की मछली [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गड m. a kind of goldfish (the young of the Ophiocephalus Lata or another species, Cyprinus Garra), L.
a screen, covering, fence, L.
a moat, ditch, L.
an impediment, L.
N. of a district (part of Malva, commonly Garha or Garha Maṇḍala), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (342,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गडः [गड्-अच्] 1 A screen. --2 A fence. --3 A ditch, moat. --4 An impediment. --5 A kind of gold-fish. --Comp. --उत्थं, --देशजं --लवणं rock or fossil salt, especially that found in the district called गड.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0447-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गड सेके भ्वा० पर० सक० सेट् । गडति अगाडीत्- अगडीत् । जगाड घटा० । गडयति--ते ।
गड वदनैकदेशे (गण्डव्यापारे) इदित् भ्वा० पर० अक० सेट् । गण्डति अगण्डीत् । जगण्डः गण्डः । गण्डूषः ।
गड पु० गड--सेके अच् । (गडुइ) गरघ्नोनामके मत्स्य भेदे । “गरघ्नी मधुरा तिक्ता तुवरा वातपित्तहृत् । कफघ्नी रुचिकृल्लव्वी दीपनी बलवीर्य्यकृत्” भावप्र० । तस्य पाकविशेषे गुणा उक्ता वैद्यके “पुच्छ- शीर्षेण रहिताः कासमर्द्दविमर्द्दिताः । हिङ्गुतैले च संतप्ता गडमस्यस्य खण्डकाः । गडो वातहरी बल्यो वृष्यः पथ्योऽग्निवर्द्धनः । सुरुच्यः शुक्रदोऽत्यर्थं किञ्चित् कफकरः सरः” २ अन्तराये मेदि० । ३ परिखायां ४ व्य- वधाने शब्दर० । ५ देशभेदे शाम्बरे राजनि० । गड- संज्ञायां क्वुन् । गडक (गडुइ) मत्स्यभेदे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2497,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गड, इ गण्डे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- अकं-सेट्-इदित् ।) इ, कर्म्मणि गण्ड्यते । गण्डे कपोलविषयक्रियायाम् । तथा च । यत्र द्रव्य- निर्द्देशस्तत्र तन्निष्ठक्रियाविशेषो लक्ष्यते । इति मैत्रयवोपदेवौ ॥ रमानाथस्तु कड्ड कार्वश्य इत्य- स्मात् कार्कश्य इत्यनुवृत्त्या कपोलकर्त्तृककार्कश्य- मिति व्याख्याय गण्डति कपोलः पांशुना इत्युदा- हृतवान् । केचित्तु गण्ड इति शब्दस्य व्युत्- पत्त्यर्थमेवायं धातुर्मन्तव्यो न त्वस्यान्यत्र प्रयोगः इत्याह । इति दुर्गादासः ॥
गड, म सेके । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं- सेट् । घटादिः ।) म, गडयति । सेकः क्षर- णम् । गडयति घटात् पानीयम् । डलयोरेक- त्वात् लस्यैव प्रायः प्रयोगः । इति रमानाथः ॥ तन्मते तु लान्तपक्षेऽपि मानुबन्धः । स्वमते तु लान्तो वक्ष्यमाणः स त्वनुबन्धशून्यः इति विरोधः । इति दुर्गादासः ॥
गडः, पुं, (गडति गलति हस्ताज्जालादिभ्यो वा क्षरतीत्यर्थः । गड् + अच् ।) मत्स्यभेदः । गडुइ माछ् इति भाषा ॥ अन्तरायः । इति मेदिनी ॥ परिखा । व्यवधानम् । इति शब्द- रत्नावली ॥ देशविशेषः । राजनिर्घण्टे गडलवण- पर्य्याये गडदेशजमिति दर्शनात् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-292-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें