🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:02:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गदाधर
gadādhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गदाधर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] विष्णु । नारायण । विशेष—विष्णु ने गदासुर नामक राक्षस की हडि्रडयों से एक गदा बनाकर धारण की थी, इसी से उनका नाम गदाधर पडा़ ।
गदाधर २ वि॰ गदा धारण करनेवाला । जिसके पास गदा हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गदाधर mfn. having a sick lip, Vcar.
2. गदा—धर mfn. bearing a club, VarBṛS. lviii, 34; Siṃhās.
गदा—धर m. Kṛṣṇa (cf. कौमोदकी), BhP. i, 8, 39
N. of a physician
of the author of the work Viṣaya-vicāra
of the father of Mukunda-priya and uncle of Rāmānanda
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (344,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गदाधर पु० गदां धारयति धृ--अन्तर्भूतण्यर्थे अच् । १ विष्णौ तस्य तद्धारणकथा वायुपु० गयामा० ५ अ० गदाशब्ददर्शि वाक्ये गदानिर्म्माणमुक्त्वा “अथ कालेन महता मनौ स्वायम्भुवेऽन्तरे । हेतिरक्षो व्रह्मपुत्रस्तपस्तेपे सुदारुणम् । दिव्यवर्षसहस्राणां शतं वायुमभक्षयत् । उन्मुखश्चोर्द्ध- बाहुश्च पादाङ्गुष्ठभरेण हि । एकेनातिष्ठदव्यग्रः शीर्ण- पर्णानिलाशनः! ब्रह्मादींस्तपसा तुष्टान् वरं वव्रे वर- प्रदान् । देवैर्दैत्यैश्च शस्त्रास्त्रैर्विविधैर्मनुजादिभिः । कृष्णे- शानस्य चक्राद्यैरबध्यः स्यां महाबलः । तथेत्युक्त्वान्त- र्हितास्ते हेतिर्देवानथाजयत् । इन्द्रत्वमकरोद्धेति र्भीता ब्रह्महरादयः । हरिन्ते शरणं जग्मुरूचुर्हेतिं जहीति तान् । ऊचे हरिरबध्योऽयं हेतिर्देवासुरैः सुराः! । महास्त्रं मे प्रयच्छध्वम् हेतिं हन्मि हि येन तम् । इत्युक्तास्ते ततो देवा गदान्तां हरये ददुः । दधार तां गदामादौ दैवैरुक्तो गदाधरः । गदया हेतिमाहत्य देवेभ्यस्त्रिदिवं ददौ” वायुपु० गया० ५ अ० । मनस्त- त्वात्मकं चक्रं बुद्धितत्त्वात्मिकां गदाम्! धारयन् लो- करक्षार्थमुक्तश्चक्रगदाधरः” विष्णुसह० भाष्यधृत- वाक्यात् लोकमर्य्यादारक्षार्थं बुद्धित्त्वस्य प्रेरकत्वेन धारयितृत्वाद्वा तस्य तथात्वम् । “गदाधरं व्यपगत कालकल्मषम्” वायुपु० विष्णुस्तवः । “शङ्खभृन्नन्दकी चक्रा शार्ङ्कधन्वा गदाधरः” विष्णुस० । “बुद्धितत्त्वा- [] त्मिकां गदाम् वहन् गदाधरः” भा० । विष्णोर्मूर्त्तिभेदे गदाया हस्तविशेषेण धारणं ध्यानशब्दे विष्णुचतुर्विंश- तिमूर्त्तिध्यानकथने वक्ष्यते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2518-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गदाधरः, पुं, (गदां धरति धारयति वा । धृ + अच् । यद्बा धरति इति धरः गदायाः धरः । धृ + अन्तर्णिजन्तात् अजित्येके ।) विष्णुः । इति हलायुधः ॥ (यथा, भागवते । १ । ८ । ३९ । “नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाधर ! । त्वत्पदैरङ्किता भाति स्वलक्षणविलक्षितैः ॥” अस्य गदाधारणकथा यथा, वायुपुराणे गया- माहात्म्ये ५ अध्याये । “अथ कालेन महता मनौ स्वायम्भुवेऽन्तरे । हेतिरक्षो ब्रह्मपुत्त्रस्तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ दिव्यवर्षसहस्राणां शतं वायुमभक्षयत् । उम्मुखश्चाद्ध्वबाहुश्च पादाङ्गुष्ठभरेण हि ॥ एकेनातिष्ठदव्यग्रः शीर्णपर्णानिलाशनः । ब्रह्मादींस्तपसा तुष्टान् वरं वव्रे वरप्रदान् ॥ देवैर्दैत्यैश्च शस्त्रास्त्रैर्विविधैर्मनुजादिभिः । कृष्णेशानस्य चक्राद्यैरवध्यः स्यां महाबलः ॥ तथेत्युक्त्वान्तर्हितास्ते हेतिर्देवानथाऽजयत् । इन्द्रत्वमकरोद्धेतिर्भीता ब्रह्महरादयः ॥ हरिन्त शरणं जग्मुरूचुर्हेतिं जहीति तान् । ऊचे हरिरवध्योऽयं हेतिर्देवासुरैः सुराः ॥ महास्त्रं मे प्रयच्छध्वं हेतिं हन्मि हि येन तम् । इत्युक्तास्ते ततो देवा गदान्तां हरये ददुः ॥ दधार तां गदामादौ देवैरुक्तो गदाधरः । गदया हेतिमाहत्य देवेभ्यस्त्रिदिवं ददौ ॥” [] बुद्धितत्त्वात्मिकैव भगवतो विष्णोः कौमुदीनाम गदेति अध्यात्मशास्त्रेषु परिदृश्यते । तथाच विष्णुसहस्रनामभाष्ये । “मनस्तत्त्वात्मकं चक्रं बुद्धितत्त्वात्मिकां गदाम् । धारयन् लोकरक्षार्थमुक्तश्चक्रगदाधरः ॥” महादेवः । स तु गयातीर्थे वर्त्तते । यथा, महालिङ्गेश्वरतन्त्रे शिवशतनामस्तोत्रे । “भोजपुरे भोजनाथो गयायाञ्च गदाधरः ॥” गदाधारिणि त्रि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-300-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गदाधर" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें