🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:00:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गद्य
gadya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गद्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह लेख जिसमें मात्रा और वर्ण की संख्या और स्थान आदि आधार पर विराम या यति का कोई नियम या बंधन न हो । वार्तिक । वचनिका ।
२. काव्य के दो भेदों में से एक जिसमें छंद और वृत्त का प्रतिबंध नहीं होता और बाकी रस, अलंकार आदि सब गुण होते हैं । विशेष—अग्निपुराण में गद्य तीन प्रकार का माना गया है— चूर्णक, उत्कलिका और वृत्तगंधि । चूर्णक वह है जिसमें छोटे छोटे समास हों, उत्कलिका वह है जिसमें बडे़ बडे़ समस्त पद हों, और वृत्तगंधि वह है जिसमें कहीं कहीं पद्य का सा आभास हो । जैसे,—हे बनवारी, कुंजविहारी, कृष्णमुरारी, यसोदानंदन हमारी विनती सुनो ।' वामन ने भी अपने वामन- सूत्र में ये ही तीन भेद माने हैं । विश्वनाथ महापात्र ने साहित्यदर्पण में एक और भेद मुक्तक माना है जिसमें कोई समास नहीं होता । ये भेद तो पदयोजना या शैली के अनुसार हुए । साहित्यदर्पण के अनुसार गद्यकाव्य दो प्रकार का होता है—(क) कथा और । (२) आख्यायिका । कथा वह है जिसमें सरस प्रसंग हो, सज्जनों और खलों के व्यवहार आदि का वर्णन हो और आरंभ में पद्यबद्ध नमस्कार हो । आख्यायिका में केवल इतनी विशेषता होती है कि उसमें कवि के वंश आदि का भी वर्णन होता है । गद्य के विषय में प्राचीनों के ये सब विवेचन आजकल उतने काम के नहीं हैं ।
३. संगीत में शुद्ध राग का एक भेद ।
गद्य २ वि॰ बोलने, कहने या उच्चारण के योग्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गद्य mfn. (Pāṇ. iii, 1, 100) to be spoken or uttered, Bhaṭṭ. vi, 47
गद्य n. prose, composition not metrical yet framed in accordance with harmony, elaborate prose composition, MBh. iii, 966; Kāvyād.; Sāh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (344,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गद्य pot. p. [गद्-यत्] To be spoken or uttered; गद्यमेतत्त्वया मम Bk. 6. 47. --द्यं Prose, elaborate prose composition, composition not metrical yet framed with due regard to harmony; one of the three classes into which all compositions may be divided; see Kāv. 1. 11.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0449-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गद्य त्रि० गद--यत् । १ कथनीये “सह्यः कथं वियोगश्च गद्यमे- तत्त्वया मम” भट्टिः । सा० द० उक्ते २ पादरहिते काव्यभेदे न० । “अव्यं श्रोतव्यमात्रं तत् पद्यगद्य- मयं द्विधा” इति श्रव्यकाव्यं विभज्य “वृत्तबन्धो- ज्झितं गद्यं मुक्तकं वृत्तगन्धि च । भवेदुत्कलि- काप्रायं चूर्ण्णकञ्च चतुर्व्विधम् । आद्यं समासरहितं वृत्तभागयुतं परम् । अन्थद्दीर्षसमासाद्यं तुर्य्य- ञ्चाल्पसमासकम् । मुक्तकं यथा “गुरुर्वचसि पृथु- रुरसीत्यादि । वृत्तगन्धि यथा समरकण्डूय- गनिविडभुजदण्डकुण्डलीकृतकोदण्डशिञ्जिनीटङ्कारोज्जा गरिगवैरिनगरः । अत्र कुण्डलीकृतकोदण्डेत्यनुष्टु- ब्वृत्तस्य पादः । उत्कलिकाप्रायं यथा अणिसविसृमर- णिसिददरसरविसरविदलितसमरपरिगदपवरपरबलेत्यादि (प्राकृतम्) । चूर्णकं यथा गुणरत्नसागर! जगदेक- नागर! कामिनीमदन! जनरञ्जनेत्यादि” । छन्दो- मञ्जर्य्यामन्यथाभेदसंहितं तल्लक्षणादिकमुक्तं यथा “गद्यं पद्यमिति प्राहुर्वाङ्मयं द्विविधं बुधाः । प्रागुक्तलक्षणं पद्यं गद्यं सम्प्रति गद्यते । अपादं पदसन्तानं गद्यं तत्तु त्रिधा मतम् । वृत्तकोत्कलिका [] प्रायवृत्तगन्धिप्रभेदतः । अकठोराक्षरं स्वल्पसमासं वृत्तकं १ मतम् । तत्तु वैदर्भरीतिस्थं गद्यं हृद्यतरं भवेत् । भवेदुत्कलिकाप्रायं २ समासाढ्यं दृढाक्षरम् । वृत्तैकदेश- सम्बन्धात् वृत्तगन्धि ३ पुनः स्मृतम् ।” “कथायां सरसं वस्तु गद्यैरेव विनिर्म्मितम् । क्वचिदत्र भवेदार्य्या क्वचिद्वक्त्रापवक्त्रके । आदौ पद्यैर्नमस्कारः खलादेर्वृत्तकीर्त्तनम्” यथा कादम्बर्य्यादि” । “गद्यपद्यमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते” । यथा देशराजचरितम् । “गद्यपद्यमयी राजस्तुतिर्व्विरुदमुच्यते । यथा विरुदमणिमाला” सा० द० । “यजुषामृचां च साम्नाञ्च गद्यानाञ्चैव सर्वशः । आसी- दुच्चार्य्यमाणानां निस्वनो हृदयङ्गमः” भा० व० २६ अ० । भाग० ५ स्क०, विष्णुपु० च तत्प्रपपञ्चो दृश्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2519-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गद्यं, क्ली, (गव्यते च्छन्दसा विना केवलं कथाप्रबन्धै- रेव विरच्यत इति । गद + “गदमदचरयमश्चानुप- मर्गे ।” ३ । १ । १०० । इति पत् ।) पद्यभिन्नम् । कविकृतम् । अपादः पदसन्तानः । इत्यमरः । ३ । ५ । ३१ ॥ कविकृतभिन्ने त्रि । यथा गद्यो व्यवहारः गद्या वाक् गद्यं वचः । इति तट्टी- काया भरतः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । २६ । ३ । “यजषामृचा साम्नाञ्च गद्यानाञ्चैव सर्व्वशः । आसीदुच्चाय्यमाणानां निस्वनो हृदयङ्गमः ॥”) “अपादः पदसन्तानो गद्यमाख्यायिका कथा ॥ इति दण्डी ॥ आस्यायिका तु आचष्टे प्रातपादयति अत्यर्थं [] आख्यायिका अत्र नायकेन स्वयमुपलब्धोऽर्थ आख्यायते इत्येके । ज्ञातायां सत्यार्थायां कथाया- माख्यायिका । सा च माधविका-वासवदत्ता- हर्षचरितादिः । कथा तु । प्रबन्धस्य कल्पना रचना बह्वनृता स्तोकसत्या कथा । प्रबन्धकल्पनां स्तोकसत्यां प्राज्ञाः कथां विदुः । परम्पराश्रया यस्मात् सा मताख्यायिका क्वचित् ॥ इति कोलाहलाचार्य्यः ॥ कथा कादम्बर्य्यादिः ।” इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (गद्यन्तु त्रिधा विभक्तं यथा छन्दोमञ्जर्य्याम् । “अपादं पदसन्तानं गद्यं तत्तु त्रिधा मतम् । वृत्तकोत्कलिकाप्रायवृत्तगन्धिप्रभेदतः ॥” एतेषामपि लक्षणं यथा तत्रैव । “अकठोराक्षरं स्वल्पसमासं वृत्तकं सतम् । तत्तु वैदर्भरीतिस्थं गद्यं हृद्यतरं भवेत् ॥ भवेदुत्कलिकाप्रायं समासाढ्यं दृढाक्षरम् । वृत्तैकदेशसम्बन्धात् वृत्तगन्धि पुनः स्मृतम् ॥” मतभेदेनैतत् क्वचित् चतुर्द्धापि दृश्यते । यथा, साहित्यदर्पणे । ६ । २९५ । “वृत्तबन्धोज्झितं गद्यं मुक्तकं वृत्तगन्धि च । भवेदुत् कलिकाप्रायं चूर्णकञ्च चतुर्व्विधम् ॥ आद्यं समासरहितं वृत्तभागयुतं परम् । अन्यद्दीर्घसमासाढ्यं तुर्य्यञ्चाल्पसमासकम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-300-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गद्य" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें