🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:46:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गय
gaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घर । मकान ।
२. अतरिक्ष । आकाश ।
३. धन ।
४. प्राण ।
५. रामायण के अनुसार एक बानर का नाम जो रामचंद्र की सेना का एक सेनापति था ।
६. महा— भारत के अनुसार एक राजार्षि का नाम जिनकी कथा द्रोण पर्व में हैं ।
७. पुत्र । अपत्य ।
८. एक असुर का नाम ।
९. गया नामक तीर्थ ।
गय २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ गज, प्रा॰, गय] हाथी । उ॰—सुरगण सहित इंद्र ब्रज आवत धवल बरन ऐरावत देख्यो उतरि गगन ते धरनि धँसावत । अमरा शिव रवि शशि चतुरानन हय गय बसह हंस मृग जावत ।—सूर (शब्द॰) ।
गय ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ गति प्रा॰ गय] दे॰ गति । उ॰—लाँवी काँब चटक्कड़ा गय लंबा वइ जाल ।—ढ़ोला॰, दू॰ ४१० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गय m. (g. वृषादि; √ जि cf. शंगय) ‘what has been conquered or acquired’, a house, household, family, goods and chattels, contents of a house, property, wealth, RV.; AV.
a species of ox (the Gayal or Bos gavaeus), L.
N. of a Ṛṣi (son of Plati), RV. x, 63, 17 and 64, 16; AitBr. v, 2, 12
(said to know charms), AV. i, 14, 4
(descendant of Atri and author of RV. v, 9 and 10), RAnukr.
N. of a Rājarṣi (performer of a celebrated sacrifice, MBh. i, iii, iv, ix, xiii; R. ii; he was conquered by Māndhātṛ, MBh. vii, 2281)
of a son (of Amūrta-rajas, iii, vii, xii; of Āyus, i, 3150; of a Manu, Hariv. 870; BhP. ii; of Havir-dhāna by Dhiṣaṇā, Hariv. 83; BhP. iv; of Ūru by Āgneyī, Hariv. 73; of Vitatha, 1732; of Sudyumna, 631; BhP. ix, 1, 41; of Nakta by Druti, v, 15, 5)
N. of an Asura (slain by Śiva [cf. RTL. p. 87], and who like the Rājarṣi Gaya is connected with the town Gayā), VāyuP. ii, 44
of one of Rāma's monkey followers, MBh. iii, 16271; R. iv, vi
(= -शिरस्) of a mountain near Gayā, MBh. iii, 8304
गय m. pl. the vital airs (used only for the etym. of गायत्री), ŚBr. xiv, 8, 15, 7
गय m. N. of a people living round Gayā and of the district inhabited by them, MBh. ii, ix; R. ii
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (348,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गयः 1 N. of the people living round Gayā and the district inhabited by them. --2 N. of an Asura. --3 Wealth. --4 House, household, family. --5 Offspring, progeny. --6 The sky. --7 One's own place or abode. --या N. of a city in Behar which is a place of pilgrimage.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0452-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गय पु० रामायणप्रसिद्धे १ वानरभेदे । “कोटीशतवृतो वापि गयो गवय एव च । वानरेन्द्र हौमवीर्य्यौ पृथक् [] पृथगदृश्यताम्” भा० व० २८२ अ० । २ हविर्धानराजपुत्र- भेदे, तत्कथा “हविर्धानाद्धविर्धानी विदूरासूत षट् सुतान् । वर्हिषदङ्गयं शुक्लं कृष्णं सत्यजितं व्रतम्” भाग० ५ । १५ अ० । प्रियव्रतवंशोद्भवे ३ राजभेदे तत्कथा यथा “नक्तादृतिपुत्रो गयो राजर्षिप्रवर उदारश्रवा अजा- यत । साक्षाद्भगवतो विष्णोर्जगद्रिरक्षया गृहीतसत्वस्य कला आत्मवत्त्वादिलक्षणेन नहापुरुषतां प्राप्तः । स वै स्वधर्मेण प्रजापालनपोषणप्रीणनोपलालनानुशासन- लक्षणेनेज्यादिना च भगवति महापुरुषे परावरे ब्रह्मणि सर्वात्मनार्पितपरमार्थलक्षणेन ब्रह्मविच्चरणानु- सेवयापादितभगवद्भक्तियोगेन चाभीक्ष्णशः परिभावित- विशुद्धमतिरुपरतानात्म्ये आत्मनि स्वयमुपलभ्यमान ब्रह्मात्मानुभवोऽपि निरभिमान एवावनिमजूगुपत । तस्येभां गाथां पाण्डवेय! पुराविद उपगायन्ति । गयं नृपं कः प्रतियाति कर्मभिर्यज्ञाभिमानी बहुवि- द्धर्भगोप्ता । समागतश्रीः सदसस्पतिः सतां सत्से बकोऽन्यो भगवत् कलामृते । यमभ्यषिञ्चन् परया मुदा सतीः (सत्यः) सत्याशिषो दक्षकन्याः सरिद्भिः । यस्य प्रजा नां दुदुहे धराऽऽशिषो निराशिषो गुणवत्सस्नुतोधाः । छन्दांस्य- कामस्य च यस्य कामान् दुदुहुराजह्रुरथोबलिं नृपाः । प्रत्यञ्चिता युधि धर्मेण विप्रा यदाशिषां षष्ठ- मंशं परेभ्यः । यस्याध्वरे भगवानध्वरात्मा मघोनि माद्य- त्युरुसोमपीथे । श्रद्धाविशुद्धाचलभक्तियोगसमर्पितेज्या- फलमाजहार । यत्प्रोणनाद्बर्हिषि देवतिर्य्यङ्- मनुष्यवीरुत्तृणमाविरिञ्च्यात् । प्रीयेत सद्यः सह विश्व- जीवः प्रीतः स्वयं प्रीतिमगाद्गयस्य । गयाद्गायन्त्यां चित्र- रथः सुमतिररिरोधन इति त्रयः पुत्रा बभूवुः” भाग० ५ । १५ । अमूर्त्तरयसः पुत्रे प्रधानषोडशराजान्तर्गते ४ राजर्षिभेदे तत्कथा । “गयञ्चामूर्त्तरयसं मृतं सृञ्जय! शुश्रुम । यो वै वर्षशतं राजा हुतशिष्टाशनोऽभवत् । तस्मै ह्यग्निर्वरं प्रादात्ततो वव्रे वरं गयः । तपसा ब्रह्मचर्य्येण व्रतेन नियमेन च । गुरूणाञ्च प्रसादेन वेदानिच्छामि वेदि- तुम् । स्वधर्मेणाविहिंस्यान्यान् धनमिच्छामि चाक्षयम् । विप्रेषु ददतश्चैव श्रद्धा भवतु नित्यशः । अनन्यासु सवर्णासु पुत्रजन्म च मे भवेत् । अन्नं मे ददतः श्रद्धा धर्म्मेमं रमतां मनः । अविथं चास्तु मे नित्यं धर्म- कार्य्येषु, पावकः । तथा भविष्यतीत्युक्त्वा तत्रैवान्तर- [] धीयत । गयो ह्यवाप्य तत्सर्वं धर्मेणारीनजीजयत् । स दर्शपौर्णमासाभ्यां कालेष्वाग्रयणेषु च । चातुर्मास्यैश्च विविधैर्यज्ञैश्चावाप्तदक्षिणैः । अयजच्छ्रद्धया राजा परि- संवत्सरान् शतम् । गवां शतसहस्राणि शतमश्वशतानि च । शतं निष्कसहस्राणि गवाञ्चाप्ययुतानि षट् । उत्थायोत्थाय संप्रादात् परिसंवत्सरान् शतम् । नक्षत्रेषु च सर्वेषु ददान्नक्षत्रदक्षिणाः । ईजे च विविधैर्यज्ञै- र्यथा सोमोऽङ्गिरास्तथा । सौवर्णीं पृथिवीं कृत्वा य इमां मणिशर्कराम् । विप्रेभ्यः प्राददद्राजा अश्वमेधे महामखे । जाम्बुनदमया यूपाः सर्वे रत्नपरिच्छदाः । गयस्यासन् समृद्धास्तु सर्वभूतमनोहसाः । सर्वकामसमृद्धांश्च प्रादात्तांश्च गयस्तथा । ब्राह्मणेभ्यः प्रकृष्टेभ्यः सर्वभूतेभ्य एव च । ससमुद्रवनद्वीपनदीनदवनेषु च । नगरेषु च राष्ट्रेषु दिवि व्योम्नि च येऽवसन् । भूतग्रामाश्च विविधाः संतृप्ता यज्ञसम्पदा । गयस्य सदृशो यज्ञो नास्त्यन्य इति तेऽब्रुवन् । षड्विंशयोजनायामा त्रिंशद्योजनमायता । पश्चात् पुरश्चतुर्विंशद्वेदी ह्यासी- द्धिरण्मयी । गयस्य यजमानस्य मुक्तावज्रमणिस्तृता । प्रादात् स ब्राह्मणेभ्योऽथ वासांस्याभरण
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गयः, पुं, (गीयते वीर्य्यादिप्रभावेनासौ । गै + घञ् । पृषोदरात् ह्रस्वत्वे साधुः ।) वानर- भेदः । (यथा, गोः रामायणे । ४ । २५ । ३३ । “गयो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥”) स तु वैवस्वतपुत्त्रः । इति रामायणम् ॥ राजर्षि- भेदः । स च अमूर्त्तरयःपुत्त्रः । (यथा, श्रीभाग- वते । ५ । १५ । ७ । [] “गयं नृपः कः प्रति याति कर्म्मभिः ॥”) असुरभेदः । इति वायुपुराणम् ॥ गयाप्रदेशः । यथा, हेः रामायणे । २ । १०७ । ११ । “गयेन यजमानेन गयेष्वेव पितॄन् प्रति ।” “गयेषु गयाप्रदेशेषु ।” इति तट्टीकायाम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-307-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें