गलगण्डः, पुं, (गले गण्डः स्फोटक इव ।) गल- रोगविशेषः । गरगण्ड इति भाषा ॥ अथ गल- गण्डाधिकारः । तत्र गलगण्डस्य सामान्यं लिङ्गमाह । “निबद्धः श्वयथुर्यस्य मुष्कवल्लम्बते गले । महान् वा यदि वा ह्रस्वो गलगण्डं तमादिशेत् ॥” निबद्धो दृढः अचलो वा । मुष्कवत् अण्डवत् । गल इति हनुमन्ययोरुपलक्षणम् । तथा च भोजः । “महान्तं शोथमल्पं वा हनुमन्या गलाश्रयम् । मुष्कवल्लम्बमानं तु गलगण्डं विनिर्द्दिशेत् ॥” * ॥ संप्राप्तिमाह । “वातः कफश्चापि गले प्रदुष्टो मध्ये तु संसृत्य तथैव मेदः । कुर्व्वन्ति गण्डं क्रमशः स्वलिङ्गैः समन्वितं तं गलगण्डमाहुः ॥” क्रमशः शनैः शनैः ॥ स्वलिङ्गैः वातकफमेदो- लक्षणैः ॥ * ॥ वातिकमाह । “तोदान्वितः कृष्णशिरावनद्धः श्यावारुणो वा पवनात्मकस्तु । पारुष्ययुक्तश्चिरवृद्ध्यपाको यदृच्छया पाकमियात् कदाचित् ॥ वैरस्यमास्यस्य च तस्य जन्तो- र्भवेत्तथा तालुगलप्रशोषः ।” चिरवृद्ध्यपाकः चिरेण वृद्धिरपाकश्च यस्य सः ॥ श्लैष्मिकमाह । “स्थिरः सवर्णो गुरुरुग्रकण्डुः शीतो महांश्चापि कफात्मकस्तु । चिराच्च वृद्धिं भजतेऽचिराद्वा प्रपच्यते मन्दरुजः कदाचित् ॥ माधुर्य्यमास्यस्य च तस्य जन्तो- र्भवेत्तथा तालुगलप्रलेपः ।” कदाचित् प्रपच्यते वा पाकोऽपि चिराद्गवति ॥ प्रलेपः श्लेष्मणा ॥ * ॥ [] मेदोजमाह । “स्निग्धो मृदुः पाण्डुरनिष्टगन्धो मेदोऽन्वितः कण्डुयुतो रुजश्च । प्रलम्बतेऽलावुवदल्पमूलो देहानुरूपक्षयवृद्धियुक्तः ॥ स्निग्धास्यता तस्य भवेच्च जन्तो- र्गलेन शब्दं कुरुते च नित्यम् ।” देहक्षये कार्श्ये क्षयं देहवृद्धौ वृद्धिं यातीत्यर्थः ॥ * ॥ असाध्यमाह । “कृच्छ्राच्छसन्तं मृदुसर्व्वगात्रं संवतसरातीतमरोचकार्त्तम् । क्षीणञ्च वैद्यो गलगण्डयुक्तं भिन्नस्वरं नैव नरं चिकित्सेत् ॥” * ॥ अथ गलगण्डचिकित्सा । “सर्षपान् शिग्रुबीजानि शणबीजातसीयवान् । मूलकस्य च बीजानि तक्रेणाम्लेन पेषयेत् ॥ गलगण्डो गण्डमाला ग्रन्थयश्चैव दारुणाः । प्रलेपादस्य नश्यन्ति विलयं यान्ति सत्वरम् ॥ १ ॥ रक्षोघ्नतैलयुक्तेन जलकुम्भीकभस्मना । लेपनं गलगण्डस्य चिरोत्थस्यापि नाशनम् ॥ रक्षोघ्नः सर्षपः ॥ २ ॥ श्वेतापराजितामूलं प्रातः पिष्ट्वा पिबेन्नरः । सर्पिषा नियताहारो गलगण्डप्रशान्तये ॥ ३ ॥ तिक्तालावुफले पक्वे सप्ताहमुषितं जलम् । सद्यः स्याद्गलगण्डघ्नं पानात् पथ्यानुसेविनाम् ॥ ४ ॥ तैलं पिबेच्चामृतवल्लिविम्बा हिंस्राह्वयावृक्षकपिप्पलीभिः । सिद्धं बलाभ्यां सह देवदारु हिताय नित्यं गलगण्डरोगी ॥ वृक्षकोऽत्र तुणिः । उक्तञ्च निघण्टौ धन्वन्तरिणा । ‘तुणिस्तुणी कपीतस्तु नन्दिवृक्षोऽथ वृत्त्रकः ।’ बलाभ्यां बलातिबलाभ्यांम् । अमृतादितैलम् ॥ ५ ॥ यवमुद्गपटोलादिकटुरूक्षान्नभोजनम् । वमनं रक्तमोक्षञ्च गलगण्डे प्रयोजयेत् ॥ ६ ॥ दापयेद्गलगण्डे तु प्रच्छन्नानि बहूनि च । गण्डगोपालिकां पिष्ट्वा तत्र लेपं प्रकल्पयेत् ॥ अवश्यं नश्यति क्षिप्रं गलगण्डो गदोऽमुना । प्रलेपस्त्वनुभूतोऽयं बहुधा बहुभिर्ज्जनैः ॥ प्रच्छन्नानि पछना इति लोके । गण्डगोपालिका गण्डगुया इति लोके प्रसिद्ध आम्रवाटिकायां सुलभः कीटविशेषः ॥ ७ ॥ लवणं जलकुम्भ्यास्तु कणाचूर्णेन संयुतम् । प्रभाते नित्यमश्नीयात् गलगण्डप्रशान्तये ॥” ८ ॥ इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-318-b) स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।