🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:21:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गार्गी
gārgī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गार्गी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] गर्ग गोत्र में उत्पन्न एक प्रसिद्ध ब्रह्मवादिनी स्त्री । इसकी कथा बृहदारणयक उपनिषदृ में है । गार्गी वाचक्नवी ।
२. दुर्गा ।
३. याज्ञावल्क्य ऋषि की एक स्त्री का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गार्गी f. of the patr. गार्ग्य (Pāṇ. iv, 1, 16 and vi, 4, 150), N. of Vācaknavī (cf. गर्गी), ŚBr. xiv; ŚāṅkhGṛ.
Durgā, Hariv. 10243
गार्गी f. du. Gārgī and Gārgyāyaṇa, Pāṇ. i, 2, 66, Kāś.
1. गार्गी f. of ˚ग्य See गार्ग.
2. गार्गी ind. fr. ˚ग्य.
गार्गी f. See s.v. गार्ग
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (354,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गार्गी स्त्री गर्गस्य गोत्रापत्यं स्त्री यञ् ङीपि यलीपः । ग- र्गगोत्रापत्ये १ स्त्रीमात्रे तत्र वचक्नोर्दुहिता गार्गी ब्रह्म- विदुत्तमा तच्च वृ० उ० गार्गीब्राह्मणे स्पष्टम् तच्च ब्रा- ह्मणम् “अथैनं गार्गी वाचक्रवी पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाचेत्यादि “ततोह गार्गी वाचक्नव्यु पररामेत्यन्तम्” षष्ठव्राह्मणम् । सैव च अष्टमव्राह्मणे इतरप्रश्नद्वयकरणेन याज्ञवल्क्यात्तदुत्तरप्राप्त्या याज्ञवल्क्यस्य जेतृत्वमन्वेषां निषिध्य तस्य ब्रह्मज्ञश्रेष्ठत्वं व्यवस्थापित यथा तत्रै- वोक्तं ८ म ब्राह्मणे “साहोवाच ब्राह्मणा भवन्त- स्तदेव बहु मत्येध्वम् यदस्मान्नमस्कारेण मुच्येध्वम् न वै जातु युष्माकमिमं कश्चिद् ब्रह्मोद्यं जेतेति” “ततोह वाचक्नव्युपरराम” । २ दुर्गायां गान्धर्वीशब्दे उदा० । तस्या अपत्यम् ढक् । । गार्गेस्थ तदपत्ये पुंस्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2585,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गार्गी, स्त्री, (गर्गस्यापत्यं स्त्री । “गर्गादिभ्यो यञ् ।” ४ । १ । १०५ । इति यञ् । “यञश्च ।” ४ । १ । १६ । इति ङीप् “ततो हलस्तद्धितस्य ।” ६ । ४ । १५० । इति यलोपः ।) गर्गस्य स्त्र्यप- त्यम् । इति मुग्धबोधम् ॥ (यथा, बृहदारण्यके पञ्चमप्रपाठके ६ ब्राह्मणे । “अथ हैनं गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छ याज्ञवल्केति होवाच यदिदं सर्व्वमप्स्वोतञ्च प्रोतञ्च कस्मिन्नु खल्वाप ओताश्च प्रोताश्चेति ॥” दुर्गा । यथा, हरिवंशे । १७६ । १४ । “ह्रीं श्रीं गार्गीञ्च गान्धारीं योगिनीं योगदां सदा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-327-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गार्गी" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें