🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:08:11 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गुर्वी
gurvī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुर्वी १ वि॰ स्त्री॰ [सं॰] गर्भवती । गर्भिणी ।
गुर्वी २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बड़ी या श्रेष्ठ स्त्री । उ॰—निगम आगम अगम गुर्वि तव गुण कथन उर्विधर करत जेहि सहस जीहा ।— तुलसी (शब्द॰) ।
२. गर्भिणी । अंतःसत्वा ।
३. गुरुपत्नी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुर्वी (वी), f. ‘venerable woman’, a mother, Āp. i, 21, 9
‘great (with child)’, pregnant, a pregnant woman, L.
the wife of a teacher, W.
गुर्वी f. of ˚रु.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (359,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुर्विणी, गुर्वी A pregnant woman; e. g. गुर्विणीं नानुगच्छति न स्पृशंति रजस्वलां. --र्वी The wife of a preceptor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0464-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुर्व्वी स्त्री गुरु--ङीष् । १ गर्भवत्याम् “न हि बन्ध्या विजा- नाति गुर्वीप्रसववेदनाम्” हितो० २ गौरवयुक्तस्त्रीलिङ्गा र्थकपदार्थे च “गुर्वीरजसं दृषदः समन्तात्” माघः । [] यत्तु “अनन्यगुर्वास्तव केन केवलम् पुराणमूर्त्तेः” घ पदो अन्यगुर्व्या इति पाठं कल्पयित्वा शब्दक० उदाज हार तत् प्रामादिकं “न विद्यतेऽन्या गुरुर्यस्यास्तस्या अन्यग्यगुर्वा इत्यनीकारान्तः पाठः एव साधुः समासात् प्राङ् ङीषि “नद्यृतश्चेति” पा० कप्प्रत्ययः स्यात् पश्चात्तु अनुपसर्जनाधिकारात् “वोतो गुणवचनादिति” न प्राप्नो- तीति । तद्रूपसिद्धिस्तु “ङिति ह्रस्वश्चेति” पा० वा नदी- संज्ञत्कायाम् “आण्नद्याः” पा० इत्याडागमात्” मल्लि० । समासान्तस्य विधेरनित्यकल्पनेन कबभावकल्पनस्यागतिक- विषयएव स्वीकारात् अत्र तथाऽकल्पनेऽपि छन्दोदोषाप्र- सङ्गात्” इति विभाव्यम् । ३ गुरुस्त्रियाञ्च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2625-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुर्व्वी, स्त्री, (गुरुर्भारयुक्तो गर्भोऽस्याः । गुरु + ङीष् ।) गर्भवती । इति हेमचन्द्रः । ३ । २०३ ॥ (“नहि बन्ध्या विजानाति गुर्व्वीप्रसववेदनाम् ॥” इति हितोपदेशः ॥) गुरुपत्नी । (गुरोः पत्नीति गुरु + ङीष् ।) गौरवयुक्ता । (गुरु + वोतोगुणवचनात् ।” ४ । १ । ४४ । इति विभाषायां ङीष् ।) यथा । अनन्यगुर्व्व्यास्तवकेन केवलः पुराणमूर्त्तेर्महिमा- वगम्यते । इति माघः ॥ (गुरुभारविशिष्टा । यथा, महाभारते । ३ । २२ । ३७ । “ततः शाल्वं गदां गुर्व्वीमाविध्यन्तं महाहवे । द्विधाचकार सहसा प्रजज्वाल च तेजसा ॥” गायत्त्री । यथा, -- देवीभागवते । १२ । ६ । ४२ । “गुहावासा गुणवती गुरुपापप्रणाशिनी । गुर्व्वी गुणवती गुह्या गोप्तव्या गुणरूपिणी ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-342-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें