🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:14:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गोकुल
gokula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गायों का झुण्ड/बाड़ा (2.9.59) गोधन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोकुल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गौओं का झुंड । गोसमूह ।
२. गौओं के रहने की जगह गोशाला, खरिक आदि ।
३. एक प्राचीन गाँव । विशेष—यह वर्तमान मथुरा से पूर्व दक्षिण की ओर प्राय: तीन कोस दूर जमुना के दूसरे पार था और इसे आजकल महाबन कहते हैं । श्रीकृण्षचंद्र ने अपनी बाल्यावस्था यही बिताई थी । आजकल जिस स्थान को गोकुल कहते हैं वह नवीन और इससे भिन्न है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—कुल n. a herd of kine, MBh.; R. &c.
a cow-house or station, ib.
a village or tract on the Yamunā (residence of Nanda and of Kṛṣṇa during his youth, BhP.; [RTL. p. 113] the inhabitants of that place), BhP. ii, 7, 31
N. of a certain sanctuary or holy place, Rājat. v, 23
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (364,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोकुल न० ६ त० । १ गोसमूहे । “ग्रामान् वा बहुगोकुलान्” भा० व० १७१ । ७९ । गवां कुलमत्र । २ गोष्ठे “गोकुले कन्दु- शालायां तैलयन्त्रेक्षुयन्त्रयोः । अमीमांस्यानि शौचानि स्त्रीषु बालातुरेषु च” ति० त० शाता० । मथुरापुर्य्याः पूर्व- दक्षिणस्थे यमुनापारवर्त्तिनि व्रजाख्ये ३ नन्दगोप वासस्थाने च “कालेन व्रजता तात! गोकुले रामकेशवौ” जानुभ्यां सह पाणिभ्यां रिङ्गमाणौ विजह्रतुः” भाग० १० स्क० । सोऽभिजनोऽस्य अण् तस्य बहुत्वे लुक् । पित्रा- [] दिक्रमेण तद्वासिजनेषु आर्षे प्रयोगे क्वचित् एकार्थेऽपि लुक् । “लोकं विकुण्ठमुपनेव्यति गोकुलं म्म” भा० २ । ८ । ३२ “गोकुलं गोकुलवासिजनम्” श्रीधरः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2683-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोकुलं, क्ली, (गोः कुलम् ।) गोसमूहः । तत्- पर्य्यायः । गोधनम् २ गवांव्रजः ३ । इत्यमरः । २ । ९ । ५८ ॥ (यथा, रामायणे । २ । ६ । १७ । “गोकुलाकुलतीरायाः तमसाया विदूरतः । अवसत् तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिः सह ॥”) गोस्थानम् । यथा, तिथ्यादितत्त्वे । “गोकुले कन्दुशालायां तैलयन्त्रेक्षुयन्त्रयोः । अमीमांस्यानि शौचानि स्त्रीषु बालातुरेषु च ॥” मथुरैकदेशे श्रीनन्दस्य वासस्थानम् । यथा, -- “कालेन व्रजता तात ! गोकुले रामकेशवौ । [] जानुभ्यां सह पाणिभ्यां रिङ्गमाणौ विजह्रतुः ॥” इति श्रीभागवतम् ॥ (अत्र प्रदेशे महादेवो गोपीश्वर इत्याख्यया प्रसिद्धो विराजते । यदुक्तं महालिङ्गेश्वरतन्त्रे शिवशतनामस्तोत्रे, -- “गोकुले गीपिनीपूज्यो गोपीश्वर इतीरितः ॥” पुं, स्वनामख्यातः पण्डितविशेषः । अयन्तु सप्त- दशशतपरिमितशकाब्दसम्बत्सरप्रारम्भे एव मिथिलादेशान्तर्वर्त्तिनि ‘मगरौणी’ संज्ञकग्रामे विद्यानिधिपीताम्बरपण्डितात् जातः इति मैथिलाः । अद्यावधि ज्ञाता अनेन विरचिता ग्रन्थास्त्वेते । १ दीधितिविद्योतः (शिरोमणि- टीका ।) २ न्यायसिद्धान्ततत्त्वम् । ३ पदवाक्य- रत्नाकरः । ४ मासमीमांसा । ५ मिथ्यात्व- निरुक्तिः । ६ रश्मिचक्रम् (चिन्तामणिटीका । ७ रसमहार्णवः । ८ लाघवगौरवरहस्यम् । ९ शिवशतकम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-353-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें