🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:52:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

घंटा
ghaṃṭā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घंटा संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ अल्पा॰ घंटी]
१. धातु का एक बाजा जो केवल ध्वनि उत्पन्न करने के लिये होता है, राग बजाने के लिये नहीं । विशेष—यह दो प्रकार का होता है । एक तो औंधे बरतन के आकार का जिसमें एक लंगर लटकता रहता है और जो लंगर के हिलने से बजता है । दूसरा जिसे घड़ियाल कहते हैं थाली की तरह गोल होता है मुँगरी से ठोंककर बजाया जाता है । क्रि॰ प्र॰—बजाना । मुहा॰—घंटे मोरछल से उठाना= अत्यंत वृद्ध के शव को बाजे गाजे के साथ श्मशान पर ले जाना ।
२. वह घड़ियाल जो समय की सूचना देने के लिये बजाया जाता है ।
३. घंटा बजने का शब्द । घंटे की ध्वनि । जैसे— घंटा सुनते ही सब लोग चल पड़े । क्रि॰ प्र॰—होना ।
४. दिन रात का चौबीसवाँ भाग । साठ मिनट या ढाई घड़ी का समय ।
५. लिंगेंद्रिय—(बाजारू) ।
६. ठेंगा । मुहा॰—घंटा दिखाना = किसी माँगने या चाहनेवाले को कोई वस्तु न देना । किसी माँगी या चाही हुई वस्तु का अभाव बताना । जैसे,—रुपया माँगने जाओगे तो वह घंटा दिखा देगा । घंटा हिलाना = व्यर्थ का काम करना । झख मारना । सिर पटकना । हाथ मलना । जैसे,—तुम समय पर तो यहाँ पहुँचे नहीं; अब घंटा हिलाओ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घण्टा f. a bell, MBh.; R. &c. (ifc. f(आ). , MBh. xiv; R. vi)
a plate of iron or mixed metal struck as a clock, W. (cf. घटी)
Bignonia suaveolens, L.
Lida cordifolia or rhombifolia, L.
Uraria lagopodioides, L.
Achyranthes aspera, L.
घण्टा f. of ˚ट, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (375,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घंटा [घंट्-अच्] 1 A bell. --2 A plate of iron or mixed metal struck as a clock. --Comp. --अगारं a belfry. --फलकः, --कं a shield furnished with small bells. --ताडः a bellman. --नादः the sound of a bell. --पथः {1} the chief road through a village, a highway, main road; (दशधन्वंतरो राजमार्गो घंटापथः स्मृतः Kauṭilya). {2} N. of Mallinātha's commentary on the Kirātārjunīyam; कर्तुं प्रवेशमिह भारविकाव्यमध्ये घंटापथं [] कमपि नूतनमातनिष्ये Malli. --शब्दः {1} bell-metal. {2} the sound of a bell.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0476-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घण्टा स्त्री चु० घटि--शब्दकरणे अच् । कांस्यनिर्मिते वाद्य- भेदे । “घण्टां वा परशुं वापि वामतः सन्निवेशयेत्” दुर्गाध्यानम् । तन्निर्माणप्रकारमाहात्म्ये स्कान्दे ब्रह्मनारदसंवादे “स्नानार्च्चनक्रियाकाले घण्टानादं [] करोति यः । पुरतो वासुदेवस्य तस्य पुण्यफलं शृणु । वर्षकोटिसहंस्राणि वर्षकोटिशतानि च । वसते देवलोके तु अप्सरोगणसेवितः । सर्ववाद्यमयी घण्टा केशवस्य सदा प्रिया । वादनाल्लसते पुण्यं यज्ञकोटिसमुद्भवम् । वादित्रनिनदैस्तुर्य्यगीतमङ्गलनिस्वनैः । यः स्नापयति गोविन्दं जीवन्मुक्तो भवेद्धि सः । वादित्राणामभावे तु पूजाकाले हि० सर्वदा । घण्टाशब्दो नरैः कार्य्यः सर्व- वाद्यमयी यतः । सर्ववाद्यमयी र्घण्टा देवदेवस्य वल्लभा । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन घण्टानादन्तु कारयेत् । मन्वन्तरसह- स्राणि मन्वन्तरशतानि च । घण्टानादेन देवेशः प्रीतो भवति केशवः” । विष्णुधर्म्मोत्तरे श्रीभगवत्प्रह्लादसं- वादे “शृणु दैत्येन्द्र! वक्ष्यामि घण्टामाहात्म्य- मुत्तमम् । प्रह्लाद! त्वत्समो नास्ति मद्भक्तो भुवन- त्रये । मम नामाङ्किता घण्टा पुरतो मम तिष्ठति । अर्च्चिता वैष्णवगृहे तत्र मां विद्धि दैत्यज! । वैन- तेयाङ्कितां घण्टां सुदर्शनयुतां यदि । ममाग्रे स्थाप- येद्यस्तु देहे तस्य वसाम्यहम् । यस्तु वादयते घण्टां वैनतेयेन चिह्निताम् । धूपे नीराजने स्नाने पूजाकाले विलेपने । ममाग्रे प्रत्यहं वत्स! प्रत्येकं लभते फलम् । मखायुतं गोऽयुतञ्च चान्द्रायणशतोद्भवम् । विधिना ह्य- कृता पूजा सफला जायते नृणाम् । घण्टानादेन तु- ष्टोऽहं प्रयच्छामि स्वकं पदम् । नागारिचिह्निता घण्टा रथाङ्गेन समन्विता । वादनात् कुरुते नाशं जन्ममृत्यु- भयस्य च । गरुडेनाङ्कितां घण्टां दृष्ट्वाहं प्रत्यहं सदा । प्रीतिं करोमि दैत्येन्द्र! लक्ष्मीं प्राप्य यथाऽधनः । दृष्ट्वाऽमृतं यथा देवाः प्रीतिं कुर्व्वन्त्यहर्निशम् । सुपर्णे च तथा प्रीतिं घण्टाशिखरमास्थिते । स्वकरेण प्रकु- र्व्वन्ति घण्टानादं सुमक्तितः । मदीयार्च्चनकाले तु फलं कौट्यैन्दवं कलौ” । अन्यत्र च “घण्टादण्डस्य शिखरे सचक्रं स्थापयेत्तुयः । गरुडं वै प्रियं विष्णोः स्थापितं भुयनत्रयम् । मचक्रघण्टानादन्तु मृत्युकाले शृणोति यः । पापकोटियुतस्यापि नश्यन्ति यमकिङ्कराः । सर्व्वे दोषाः प्रलीयन्ते घण्टानादे कृते, हरेः । दैवतानां मुनीन्द्राणां पितॄणामुत्सवोभवेत् । अभावे वैनतेयस्य चक्रस्यापि न संशयः । घण्टानादेन भक्तानां प्रसादं कुरुते हरिः । गृहे यस्य भवेन्नित्यं घण्टा नागारिसंयुता । न सर्पाणां तत्र भयं नाग्निविद्युत्समुद्भवम् । यस्य घण्टा गृहे नास्ति शङ्खश्च पुरतो हरेः । कथं भागवतं नाम गीयते तस्य [] देहिनः” “अतो भगवतः प्रीत्यै घण्टा श्रीगरु- डान्विता । संग्राह्या वैष्णवै र्यत्नाच्चक्रेणोपरिमण्डिता । स्नाने शङ्खादिवाद्यन्तु नामसंकीर्त्तनं हरेः । गीतं नृत्यं पुराणादिपठनञ्च प्रशस्यते” हरिभक्तिविलासः । सर्व्वदेवपूजने धूपदीपदानोत्तरं वामहस्तेन घण्टावाद- नं तन्त्रसारे उक्तं यथा “धूपभाजनमस्त्रेण (फट्) प्रोक्ष्याभ्यर्च्य हृदानुना (नमः) । अस्त्रेण पूजितां घण्टां वादयन् गुग्गुलुं दहेत्” । श्यामादौ तु तन्मन्त्रविशेषः तन्त्रसारे उक्तः “तथा जयध्वनिमन्त्रमातः स्वाहेत्युदीर्य्य च । अ- भ्यर्च्च्य वादयेद् घण्टामस्त्रेण धूपयेत्ततः” गौतमोये “उत्तोल्य दृष्टिपर्य्यन्तं घण्टां वामदिशि स्थिताम् । वादयन् वामहस्तेन दक्षहस्तेन चार्चयेत्” । एवं नीराजनेऽपि । २ घण्टापाटलिवृक्षे शब्दर० । ३ अति- बलायां ४ नागबलायां च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2785-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "घंटा" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें