🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:29:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

घर्म
gharma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घर्म संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घास । धूप । सूर्यातप ।
२. एक प्रकार का यज्ञपात्र ।
३. ग्रीष्म काल ।
४. स्वेद । पसीना । यौ॰—घर्मचर्चिका, घर्मविचर्चिका = अम्हौरी । घमौरी । घर्मजल, घमतोय = प्रस्वेद । पसीना । घर्मदीघिति, घर्मगुति, घर्मरश्मि = सूर्य । घर्मविंदु । घर्मविंदु । घर्मांबु । घर्माशु । घर्माद्र = पसीने से तर । घर्मोदक = पसीना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घर्म m. (√ 2. घृ) heat, warmth (of the sun or of fire), sunshine, RV.; AV. &c.
the hot season, R. i, 63, 24; Ragh. xvi, 43; VarBṛS.
internal heat, R. ii, 75, 45 (v.l.)
perspiration, L.
day (opposed to night), Jyot. (YV) 9
a cauldron, boiler, esp. the vessel in which the milk-offering to the Aśvins is boiled, RV.; AV. vii; VS. viii, 61; AitBr. i; ŚBr. xiv; Lāṭy.
a cavity in the earth shaped like a cauldron (from which Atri was rescued by the Aśvins; ‘heat’, Gmn.), RV.
hot milk or any other hot beverage offered as an oblation (esp. to the Aśvins), RV.; AV. iv, 1, 2; VS. xxxviii; ŚBr. iv, xiv; KātyŚr.; ĀśvŚr.
N. of Tāpasa (author of RV. x, 114)
of Saurya (author of 181, 3)
of a son of Anu (father of Ghṛta), Hariv. 1840 (v.l.)
घर्म [cf. θερμός, θέρμη; Lat. formus; Zd. garĕma; Goth. varmya; Germ. warm.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (376,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घर्मः a. [घरति अंगात्; घृ-सेके कर्तरि मक् नि˚ गुणः Uṇ. 1. 146] Hot. --र्मः 1 Heat, warmth; H. 1. 97. --2 The hot season, summer; निःश्वासहार्यांशुकमाजगाम घर्मः प्रियावेशमिवोपदेष्टुं R. 16. 49. --3 Sweat, perspiration; Śi. 1. 58. --4 A cauldron, boiler --5 Sunshine; U. 2. 9, 3. 5. --6 A cavity in the earth shaped like a boiler. --7 A hot day. --8 Ved. A sacrifice. --9 Juice. --10 Milk (of cows). --Comp. --अंशुः the sun; Ś. 5. 14. --अंतः the rainy season. --अंबु, अंभस् n., --उदक, --जलं sweat, perspiration; Ś. 1. 30; Māl. 9. 17, 1. 37. --चर्चिका eruptions caused by heat and suppressed perspiration. --छेदः cessation of heat. --दीधितिः the sun; R. 11. 64. --दुघा, --दुह् f. a cow giving warm milk for offerings. --द्युतिः the sun; Ki. 5. 41. --पयस् n. sweat, perspiration; Śi. 9. 35. --श्मिः {1} the sun. {2} heat, radiance. --स्वेद a. Ved. coming with splendour, or showering down water, or coming to the oblation [] (Sāy); perspiring with heat (B. and R).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0477-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घर्म्म पु० घरति अङ्गात् घृ--सेके (क्षरणे) कर्त्तरि मक् नि० गुणः । १ अङ्गनिष्यन्दे स्वेदे श्रमजवारिणि । घरत्यङ्ग- मनेन करणे मक । २ आतपे ३ ग्रीष्मकाले तयोः अङ्गस्वेद साधनत्वात्तथात्वम । ४ आतपयुक्ते दिवसे निघ० । घर्घश्च आतपादिव स्मरविकारसत्वादपि भवति यथाह सा० द० “विकाराः सत्वसम्भूता सात्विकाः परिकीर्त्तिताः । सत्व- मात्रोद्भवत्वात्ते भिन्ना अप्यनुभावतः । स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्विकाः स्मृताः” इति विभज्य “वपुर्जलोद्गमः स्वेदो रतिघर्म्मश्रमादिभिरिति” सकारणं स्वेदोलक्षितः ५ यज्ञे निघ० । “पितृभिर्घर्म्मसद्भिः” ऋ० १० । १५ । ९ । “धर्मसद्भिः यज्ञसादिभिः” भा० । वै० वृ--दीप्तौ मक् । वैदिकप्रयोगे ६ दीप्ते त्रि० घर्मस्वरस्शब्दे उदा० । ७ रसे “मधुनः सारघस्य घर्मं पात वसवः” यजु० ३८ । ६ । “घर्मं रसम्” वेददी० ८ गवादि निष्यन्दे दुग्धे पु० तस्य गोःक्षरणात्तयात्वम् । “घर्माय दीष्व” यजू० ३८ । २ । हे वत्स! धर्माय धर्मार्थं दीष्य देहि पयः शेषय मा सर्व्वं पासीत्पर्थः” वेददी० । “रज्जुसंदानमादाय” कात्या० श्रौ० २६ । ४ । १ । “सन्दानम् घर्मधुग्वन्धनार्थाय प्राशवती रज्जः कर्कः । “उपयमन्यामासिञ्चति घर्म्मम्” [] कात्या० श्रौ० २६ । ६ । १७ । “घर्म्यं धर्मसंवन्धि तन्मध्यस्थि- तमाज्यमुपयमत्यां स्रुचि आसिञ्चति” कर्कः परीसाभ्यां घर्म्ममुत्पाद्य स्रुक्पुष्करस्योपर्य्यधोमुखं करोतीत्यर्थः” सं० व्या० घर्मसम्बन्धि घृतमुपयमन्यामासिञ्चति पूर्वं स्रुक्स्थम् नीतमधुना घर्मस्थं स्रुचि नयतीत्यर्थः” यजु० ३८ । १६ । वेददी० । तत्र निदाघकाले “निःश्वासहार्य्यंशुकमाज- गाम घर्मः प्रियादेशमिवोपदेष्टुम्” रघुः । ऊष्मणि “स वमन् रुषाश्रु घनघर्मविगलदुरुगण्डमण्डलः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2790-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घर्म्मः, पुं, (घरति क्षरति अङ्गादिति । घृ क्षरणे + “घर्म्मः ।” उणां । १ । १४८ । इति मन्प्रत्य- येन निपातनात् साधुः ।) श्रमवारि । अङ्ग- जलम् । घाम् इति भाषा ॥ (यथा, आर्य्या- सप्तशत्याम् । २१२ । “दयितस्पर्शोन्मीलित- घर्म्मजलस्खलितचरणनखलाक्षे ॥”) तत्पर्य्यायः । निदाघः २ स्वेदः ३ । इत्यमरः । १ । ७ । ३३ ॥ सिप्रः ४ । इति जटाधरः ॥ स्रवणम् ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ अस्य निदानं स्वेदशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ (घरति क्षरति स्वेदः शरीरादनेन इति । घृ + करणे मन् ।) आतपः । ग्रीष्मः । उष्मा । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, सुश्रुते उत्तर- तन्त्रे ६४ अध्याये । “सरांसि सरितो वापि वनानि रुचिराणि च । चन्दनानि परार्घ्याणि स्रजः सकमलोत्पलाः ॥ तालवृन्तानिलाहारांस्तथाशीतगृहाणि च । घर्म्मकाले निषेवेत वासांसि सुलघूनि च ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-392-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें