🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:51:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वेद
sveda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वेद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पसीना । प्रस्वेद । उ॰—भयौ तन स्वेद प्रकंपि जँभाति । ठगी मनु मूरि ठगोरी सिषाति । —पृ॰ रा॰ २ । ४०२ ।
२. भाप । वाष्प ।
३. ताप । गरमी ।
४. पसीना लानेवाली औषध ।
स्वेद २ वि॰ पसीना लानेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वेद m. (ifc. f(आ). ) sweating, perspiring, sweat, perspiration (pl. ‘drops of p˚’), RV. &c. &c.
a sudorific, Car.; Suśr.
warmth, heat, L.
warm vapour, steam (see comp.)
स्वेद mfn. sweating, perspiring, toiling, W.
स्वेद &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1285,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वेदः [स्विद्-भावे घञ्] 1 Sweat, perspiration; अंगुलिस्वेदेन दूष्येरन्नक्षराणि V. 2. --2 Heat, warmth. --3 Vapour. --Comp. --उदं, --उदकं, --जलं perspiration. --चूषकः a cooling breeze (sucking up sweat). --ज a. generated by warm vapour or sweat (said of insects).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1163-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वेदः, पुं, (स्विद् + घज् ।) घर्म्मः इत्यमरः ॥ १ । ७ । ३३ ॥ स्वेदनम् । इति मेदिनी ॥ भावरा इति भाषा ॥ * ॥ उष्मा । तापः । अथातः स्वेदाव्यायं व्याख्यास्यामः । इति ह स्माह भगवानात्रेयः । “अथ स्वेदान् प्रवक्ष्यामि यैर्यथावत् प्रयोजितैः स्वेदसाध्याः प्रशाम्यन्ति गदा वातकफात्मकाः ॥ स्नेहपूर्व्वप्रयुक्तेन स्वेदेनावजितेऽनिले । पुरीषमूत्ररेतांसि न सज्जन्ति कदाचन ॥ शुष्काण्यपि च काष्ठानि स्नेहस्वेदोपपादनैः । नमयन्ति यथान्यायं किं पुनर्ज्जीवतो नरान् ॥ योगर्त्तुव्याधितापेक्षो नात्युष्णोऽतिमृदुर्न च । द्रव्यवान् कल्पितो देशे स्वेदः कार्य्यकरो मतः ॥ व्याधौ शीते शरीरे च महान् स्वेदो महाबले ॥ दुर्व्वले दुर्ब्बलः स्वेदो मध्यमे मध्यमो हितः ॥ * ॥ वातश्लेष्मणि वाते वा कफे वा स्वेद इष्यते । स्निग्धरूक्षस्तथास्निग्धोऽरूक्षश्चाप्युपकल्पितः ॥ आमाशयपते वाते कफे पक्काशयाश्रिते । रूक्षपूर्व्वो हितः स्वेदः स्नेहपूर्व्वस्तथैव च ॥ वृषणौ हृदयं दृष्टी स्वेदयेन्मृदु वा न वा । मध्यमं वंक्षणौ शेषमङ्गावयवमिष्टतः ॥ सुशुद्धैलक्तकैः पिण्ड्या गोधूमानामथापि वा । पद्मोत्पलपलाशैर्व्वा स्वेदः सम्बृत्य चक्षुषी ॥ मुक्तावलीभिः शीताभिः शीतलैर्भाजनैरपि । जलार्द्रैर्जलजैर्हस्तैः खिद्यतो हृदयं स्पृशेत् ॥ शीतशूलव्युपरमे स्तम्भगौरषनिग्रहे । संजाते मार्द्दवे स्वेदे स्वेदनाद्विरतिर्म्मता ॥ पिपासा गात्रसदनं मूर्च्छापित्तप्रकोपणम् । दाहः स्वेदोऽङ्गदौर्ब्बल्यमतिस्विन्नस्य लक्षणम् ॥ [] उक्तस्तस्याशितीये यो ग्रैष्मिकः सर्व्वशो विधिः । सोऽतिस्विन्नस्य कर्त्तव्यो मधुरस्निग्धशीतलः ॥” अशितीये अशनाध्याये ॥ * ॥ “कषायमद्यनित्यानां गर्भिण्या रक्तपित्तिनाम् । पित्तिनां सातिसाराणां रूक्षाणां मधुमेहि- नाम् ॥ विदग्धभृष्टव्रध्नानां विषमद्यविकारिणाम् । तान्तानां नष्टसंज्ञानां स्थूलानां पित्तमेहि- नाम् ॥” तान्तानां क्लान्तानाम् । “तृषतां क्षुत्परीतानां क्रुद्धानां शोचतामपि । कामल्युदरिणाञ्चैव क्षतानामाढ्यरोगिणाम् ॥ दुर्ब्बलातिविशुष्काणामुपक्षीणौजसान्तथा । भिषक् तैमिरिकाणाञ्च न स्वेदमवतारयेत् ॥ * ॥ प्रतिश्याये च कासे च हिक्काश्वासेष्वलाघवे । कर्णमण्यां शिरःशूले स्वरभेदे गलग्रहे ॥ अर्द्दितैकाङ्गसर्व्वाङ्गपक्षाघाते विनामके । कोष्टानाहविबन्धेषु मूत्राघाते विजृम्भके ॥ पार्श्वपृष्ठकटीकुक्षिसंग्रहे गृध्रसीषु च । मूत्रकृच्छ्रे महत्त्वे च मुष्कयोरङ्गमर्द्दके ॥ पादोरुजानुजङ्क्षार्त्तिसंग्रहे श्वयथावपि । खल्वौष्वामे च शीते च वेपथौ वातकण्टके ॥ सङ्कोचायामशूलेषु स्तम्भगौरवसुप्तिषु । सर्व्वेष्वेषु विकारेषु स्वेदनं हितमुच्यते ॥ * ॥ तिलमाषकुलत्थान्नघृततैलामिषौदनैः । पायसैः कृशरैर्म्मांसैः पिण्डस्वेदान् प्रयोजयेत् ॥ गोखराश्ववराहोष्ट्रशकृद्भिः सतुषैर्यवैः । सिकतापांशुपाषाणकरीषायसपूटकैः ॥ श्लैष्मिकान् स्वेदयेत् पूर्व्वैर्व्वातिकान् समुपाचरेत् ॥ द्रव्याण्येतानि शस्यन्ते यथास्वं प्रस्तरेष्वपि ॥ भूगृहेषु च जेन्ताकेषूष्णगर्भगृहेषु च । विधूमाङ्गारतप्तेष्वभ्यक्तः स्विद्यति ना मुखम् ॥ ग्राम्यानूपौदकं मांसं पयोवस्तशिरस्तथा । वराहमध्यपित्तासृक्स्नेहवत्तिलतण्डुलाः ॥ इत्येतानि समुत्क्वाथ्य नाडीस्वेदं पयोजयेत् । देशकालविभागज्ञो युक्त्यापेक्षी भिषक्तमः ॥ * ॥ वीरणामृतकैरण्डशिग्रुमूलकसर्षपैः । वासावंशकरञ्जार्कपत्रैरश्मन्तकस्य च ॥ शोभाञ्जनकशौवीरमालतीसुरसार्जकैः । पत्रैरुत्क्वाथ्य सलिलं नाडीस्वेदंप्रयोजयेत् ॥ भूतीकपञ्चमूलाभ्यां सुरया दधिमस्तुना । मूत्रैरम्लैश्च सस्नेहैर्नाडीस्वेदं प्रयोजयेत् ॥ * ॥ एत एव च निर्यहाः प
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वेद" आता है (16)
तनुरस पसीना । स्वेदतनुसर पसीना । स्वेदश्रमजल पसीना । स्वेद । प्रस्वेदसंस्वेद स्वेद । पसीनाघर्मांबु स्वेद । पसीनाश्रमांबु पसीना । स्वेदश्रमबिंदु पसीने की बूंदें जो परिश्रम करने पर शरीर से निकलती हैं । क्षमकण । स्वेदश्रमविंदु स्वेद । श्रमविंदुघर्म घास । धूप । सूर्यातपअभिनय दूसरे व्यक्तियों के भाषण तथा चेष्टा को कुछ काल के लिये धारण करना । नाट…भयानक जिसे देखने से भय लगता हो । भीषण । भयंकर । डरावनास्वज पुत्र । बेटाझल्लरी हुड़ुक नाम का बाजामनोविकार मन की वह अवस्था जिसमें किसी प्रकार का सुखद या दुःखद भाव, विचार या विका…घरम † संज्ञा पुं॰पसीना शरीर में मिला हुआ जल जो अधिक परिश्रम करने अथवा गरमी लगने पर सारे शरीर …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें