🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:56:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वेदज
svedaja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कीड़े, मच्छर आदि (3.1.51)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वेदज १ वि॰ [सं॰]
१. पसीने से उत्पन्न होनेवाला ।
२. गर्भ भाप या उष्ण वाष्प से उत्पन्न होनेवाला ।
स्वेदज २ संज्ञा पुं॰ वे जीव जो स्वेद से पैदा होते हैं । जैसे,—जूँ, लीक, खटमल, मच्छर आदि कीड़े मकोड़े ।
स्वेदज शाक संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार का शाक जो भूमि, गोबर, पाँस, लकड़ी आदि में उत्पन्न होता है । छतौना । छत्रक । छत्रा । छत्राक । भूइँछत्ता । भुईंफोड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वेद—ज mfn. sweat-produced, engendered by heat and moisture, generated by warm vapour or steam (said of insects and vermin), AitUp.; Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1285,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वेदज पु० स्वेदाज्जायते जन--ड । १ स्वेदजाते दंशादिजन्तौ अमरः २ स्वेदजातमात्रे त्रि० । “संस्वेदजविकाराश्च यथा येभ्यो भवन्ति च । मानुषस्वेद- मलजा मक्षिकाद्या भवन्ति च । नवमेघप्रसिक्तायां पिपीलिकगणादयः । संस्वेदजास्तु विज्ञेया वृक्षगोपशु- जन्तवः । समिद्भ्या माषमुद्गेभ्यः फलेभ्यश्चैव जन्तवः । जायन्ते क्रिमयो विप्राः! काष्ठेभ्यो घुणकादयः । तथा शुक्रविकारेभ्यः पूतिकाः प्रभवन्ति च । संस्वेदजाश्च जायन्ते वृश्चिकाः शुष्कगोमयात् । गाभ्यो हि महिषे- भ्यश्च मानुषेभ्यश्च जन्तवः । मत्स्यादिम्यश्च विविधा अन्तःकुक्षौ विशेषतः । अथान्यानि च सूक्ष्माणि सूक्ष्म- यूकास्तथैव च । गोभ्योऽश्वेभ्यस्तथा चैव अष्टास्पदकिनी- नकाः । माक्षिकाणां विकाराश्च उत्सृष्टोदककर्दमैः । शरावति विकाराश्च करीषेभ्यो भवन्ति हि । एवमादि- रसंख्यातो गणः संस्वेदजो मया । सर्वासान्निहितो ह्येष प्राक्कर्मवशजः स्मृतः” वह्निपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5393,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वेदजः, त्रि, (स्वेदात् जायते इति । जन + डः ।) स्वेदाज्जातजन्तुः । क्रमिदंशादिः । इत्यमरः । ३ । १ । ५१ ॥ तद्गणा यथा, -- “संस्वेदजविकाराश्च यथा येभ्यो भवन्ति च । मानुषस्वेदमलजा मक्षिकाद्या भवन्ति च ॥ नवमेघप्रसिक्तायां पिपालिकगणादयः । सस्वेदजापि विज्ञेया वृक्षगोपशुजन्तवः ॥ समिद्भ्या माषमुद्गेभ्यः फलेभ्यश्चैव जन्तवः । जायन्त क्रिमया विप्राः काष्टभ्यो घुणकादयः ॥ तथा शुक्रविकारेभ्यः पूतिकाः प्रभवन्ति च । संस्वेदजाश्च जायन्ते वृश्चिकाः शुष्कगोमयात् ॥ गोभ्यो हि महिषेभ्यश्च मानुषेभ्यश्च जन्तवः । मत्स्यादिध्यश्च विविधा अन्तःकुक्षौ विशषतः ॥ अथान्यानि च सूक्ष्माणि सूक्ष्मयूकास्तथैव च । गोभ्याऽश्वेभ्यस्तथा चैव अष्टापदकिनीनकाः ॥ मक्षिकाणां विकाराश्च उत्सृष्टोदककर्दमैः । [] शरावति विकाराश्च करीषेभ्यो भवन्ति हि ॥ एवमादिरसख्यातो गणः संस्वेदजो मया । समासान्निहितो ह्येष प्राक्कर्म्मवशजः स्मृतः ॥” इति वह्निपुराणे काश्यपीयवंशनामाध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-498-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वेदज" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें