🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:52:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

घूर्ण
ghūrṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घूर्ण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घूमना । फिरना । चक्कर खाना । हिलना डुलना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घूर्ण mf(आ)n. moving to and fro, shaking, MBh. viii, 4712; BhP. vii, ix; Caurap.
turning round, whirling, rolling, W.
घूर्ण m. Erythraea centaureoides, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (378,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घूर्ण a. Shaking, moving to and fro. --र्णः Whirling, rolling. --Comp. --वायुः a whirlwind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0478-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घूर्ण्ण भ्रमणे अक० तु० उभ० सेट् । घूर्णति ते । अचू- र्णीत् अघूर्णिष्ट । जुषूर्ण जुघूर्णे । “गुरुभारसमाक्रा- [] न्तश्चचाल च जुवूर्ण्ण च” रामा० कि० । “केचिदा- सिषते स्तब्धा भयात् केचिदवूर्णिषु” “अघूर्णिष्टां क्षतौ क्ष्माञ्च तावशिश्रियतामुभौ” इति च भट्टिः । घूर्णितः घूर्णितवान् । “ततोरथो घूर्णितबान् न- रेन्द्र!” भा० क० ९० अ० । “कादम्बरीमदविघूर्णितलोचनस्य युक्तं हि लाङ्गलभृतः पतनं पृथिव्याम्” उद्भटः । “भो वृक्षाः पर्वतस्थाः बहुकुसुमयुता वायुना घूर्ण- माना” महाना० । वायुनेति हतौ तृतीया सयकारपठे ण्यन्ताव् कर्मणि शानच् कर्त्तरि तृतीयेति भेदः । णिचि घूर्णयन्नि ते अजुघूर्णत् त । “नयनान्यरुणानि घूर्णयन्” कुमा० । “घूर्णयन् मदिरास्वादमदपाटलितद्युती” माघः । कर्म्मणि घूर्ण्यते अघूर्णि । घूर्ण्यमानः । “वायुना घूर्ण्यमानाः” महाना० पाठान्तरम् ।
घूर्ण्ण पु० घूर्णयति अच् । (गिमा) १ शाकभेदे ग्रीष्मसुन्दरके शब्दच० । २ भ्रान्ते त्रि० । भावे घञ् । ३ भ्रमणे । घूर्ण--णिच्--अच् । ४ घूर्णकारके रोगभेदे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2797-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घूर्ण, ञ श भ्रमणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां- उभं-अकं-सेट् ।) ञ, घूर्णति घूर्णते । श, घूर्णती घूर्णन्ती । इति दुर्गादासः ॥ (यथा, गोः रामायणे । ४ । १५ । २५ । “स तु वाली रणगतः सालताडनविह्वलः । गुरुभारसमाक्रान्तश्चचाल च जुघूर्ण च ॥”)
घूर्णः, पुं, (घूर्णति स्वोत्पत्तिभूमौ घूर्ण्याकारेण सम्भवतीति । घूर्ण + अच् । घूर्ण्याकारेण जाय- मानत्वात् तथात्वम् ।) ग्रीष्मसुन्दरकः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ गीमा इति भाषा ॥ (घूर्ण + भावे अच् ।) भ्रमणञ्च ॥ (विघूर्णिते, त्रि । यथा, भागवते । ७ । २ । २ । “आह चेदं रुषा घूर्णः संदष्टदशनच्छदः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-394-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें