🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:39:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चण्ड
caṇḍa
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अत्यन्त क्रोधी (3.1.32)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चण्ड mf(आ, VarBṛS. lxviii, 92; ई, R. ii; Vikr.; Ragh. &c.)n. (probably fr. चन्द्र, ‘glowing’ with passion) fierce, violent, cruel, impetuous, hot, ardent with passion, passionate, angry, MBh.; R. &c.
चण्ड mf(आ)n. circumcised, L.
चण्ड m. N. of a mythical being (चण्डस्य नप्त्यस्, ‘daughters of Caṇḍa’, a class of female demons, AV. ii, 14, 1), AgP. xlii, 20
Śiva or Bhairava, MBh. xii, 10358; Śaṃkar. xxiii (= सूर्य), SkandaP.; MBh. iii, 14631
N. of a demon causing diseases, Hariv. 9563
of a Daitya, 12937
of an attendant of Yama or of Śiva, L.
of one of the 7 clouds enveloping the earth at the deluge, MatsyaP.
= -चुक्रा, L.
चण्ड n. heat, L.
passion, wrath, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (383,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चंड a. 1 (a) Fierce, violent, impetuous. (b) Passionate, angry, wrathful; अथैकधेनोरपराधचंडात् गुरोः कृशानुप्रतिभाद बिभेषि R. 2. 49; M. 3. 20; see चंडी below. --2 Hot, warm; as in चंडांशु. --3 Active, quick. --4 Pungent, acrid. --5 Mischievous evil. --6 Circumcised. --डः 1 An evil being or demon. --2 Śiva. --3 Skanda. --4 The tamarind tree. --डं 1 Heat, warmth. --2 Passion, wrath. --adv. Violently, fiercely, angrily. --Comp. --अंशुः, --दीधितिः, --भानुः the sun. --नायिका an epithet of Durgā --मुंडा a form of Durgā; (= चामुंडा q. v.). --मृगः a wild animal. --विक्रम a. of impetuous valour, fierce in prowess.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0482-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चण्ड न० चडि--कोपे अच् चण--दाने चमु--अदने बा० ड तस्य नेत्त्वम् । १ तीक्ष्णे शब्दर० । २ तिन्तिडीवृक्षे यमकि- ङ्करे ३ दैत्यभेदे च पु० मेदि० । । “चण्डमुण्डौ महा- सुरौ” देवीमा० । ४ अत्यन्तकोपने त्रि० अमरः ५ तीव्रता- युक्ते त्रि० शब्दर० । “अथैकधेनोरपराधचण्डात्” रघुः । “चण्डग्राहवतीं श्रीमान्” भा० आ० १७७ अ० । बह्वा० पाठात् स्त्रियां वा ङीष् । चण्डी चण्डा । तस्य भावः तल् चण्डता स्त्री त्व चण्डत्व न० इमनिच् चण्डिमन् पु० तीव्रत्वे । “भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा” वीरच० । ततः शिबा० अपत्ये अण् चाण्ड तदपत्ये पुंस्त्री स्त्रियां ङीप्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2848,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चण्डं, क्ली, (चण्डते इति । चडि + पचाद्यच् ।) तीक्ष्णम् । इति शब्दरत्नावली ॥
चण्डः, पुं, (चणति चणयति वा अम्लरसं ददाती- त्यर्थः । चण + “ञमन्तात् डः ।” उणां । १ । ११४ । इति डः ।) तिन्तिडीवृक्षः । चण्डते कुप्यतीति । चडि + अच् ।) यमकिङ्करः । दैत्यविशेषः । इति मेदिनी । डे । ११ ॥ (अयं हि शुम्भासुरसेनानीः । कदाचिदयं हिमाचलस्थां भगवतीं दृष्ट्वा शुम्भांय कथितवान् । ततः शुम्भार्थं भगवत्यानयनाय गती- ऽसौ तल्ललाटफलकनिर्गतया चामुण्डया निहतः । एतद्विवरणं मार्कण्डेयपुराणे द्रष्टव्यम् । कार्त्ति- केयः यथा, महाभारते । ३ । २३१ । ४ । “शिशुः शीघ्रः शुचिश्चण्डो दीप्तवर्णः शुभाननः ॥”)
चण्डः, त्रि, (चण्डते रुष्टो भवतीति । चडि + पचा- द्यच् ।) अत्यन्तकोपनः । इत्यमरः । ३ । १ । ३२ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । २३३ । ११ । “चण्डाश्च शौण्डाश्च महाशनाश्च चौराश्च दुष्टाश्चपलाश्च वर्ज्ज्याः ॥”) तीक्ष्णताविशिष्टः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । १ । ३२ । २३ । “दहन्तमिव तीक्ष्णांशुं चण्डवायुसमीरितम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-417-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चंड" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें