🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:07:55 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चक्रवाल
cakravāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गोल घेरा (1.3.8) मण्डल
पृथ्वी को घेरने वाला पौराणिक पर्वत (2.3.2) लोकालोक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चक्रवाल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक पुराणप्रसिद्ध पर्वत जो भूमंडल को चारो ओर स्थित प्रकाश और अंधकार (दिन रात) का विभाग करनेवाला माना गया है । लोकालोक पर्वत ।
२. मंडल । घेरा ।
३. दे॰ चक्रवाल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चक्र—वाल n. (fr. -वाड) a circle, MBh. i, 7021 ff.; Sūryapr.
= ˚ल-यमक, Bhaṭṭ. x, 6, Sch.
चक्र—वाल m. n. a mass, multitude, number, assemblage, MBh. i; Hariv. 4098; VarBṛS. &c.
चक्र—वाल m. N. of a mythical range of mountains (encircling the orb of the earth and being the limit of light and darkness), Buddh. : Kāvyād. ii, 99 (˚लाद्रि)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (381,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चक्रवाड(ल) पु० चक्रमिव वाडते वेष्टयति वाड--अच् । वा डस्य लः चक्रमिव वलते बल बा० ण लस्य वा डः । १ लोका- लीकपर्व्वते । २ मण्डले न० अमरः । लोकालोकपर्व्वतस्य भूमण्डलवेष्टनाकारेण स्थितत्वात् तथात्वम् । ३ मण्ड- लाकारेण वर्त्तिनि समूहमात्रे च “किरीटहा- राङ्गदचक्रवाडैर्विभूषिताङ्गाः पृथुबाहवस्ते” भा० आ० १८७ अ० । “एवं स कृष्णो गोपीनां चक्रवालैरलङ्कृतः” हरिवं० ७७ अ० । वलधातोर्वाडधातोर्बा अन्तःस्थादि- त्वेन वर्ग्यादित्वाभावात् अस्य शब्दस्य वर्ग्यमध्यत्वकल्पनं प्रामादिकमेव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2840,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चक्रवालं, क्ली, (चक्रमिव वाडते वेष्टयतीति । वाड + अच् । डस्य लत्वम् ।) मण्डलाकारेण परिणतं समूहमात्रम् । मण्डलाकारो दिक्- समूहः इति माधवी । इति भरतः ॥ तत्- पर्य्यायः । मण्डलम् २ । इत्यमरः । १ । ३ । ६ ॥ (यथा, भागवते । ५ । १८ । १४ । “हित्वा गृहं संसृतिचक्रवालं नृसिंहपादं भजताकुतोऽभयम् ॥”)
चक्रवालः, पुं, (चक्रेण चक्राकारेण वलते लोका- लोकौ परिवेष्ट्य विराजते इत्यर्थः । वल + बाहु- लकात् णः । अस्य पर्व्वतस्य लोकालोकपरि- वेष्टनकारितयाविराजमानत्वात्तथात्वम् ।) लोका- लोकपर्व्वतः । इत्यमरः । २ । ३ । २ ॥ (मनुष्यादीनां मण्डलाकारेणस्थितिः । यथा, हरिवंशे । ७६ । ३५ । “एवं स कृष्णो गोपीनां चक्रवालैरलङ्कृतः । शारदीषु सचन्द्रासु निशासु मुमुदे सुखी ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-414-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चक्रवाल" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें