🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:47:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चर्षणि
carṣaṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चर्षणि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] मनुष्य । आदमी ।
चर्षणि २ संज्ञा स्त्री॰ कुलटा स्त्री॰ । बंधकी ।
चर्षणि ३ वि॰
१. निरीक्षक । पर्यवेक्षक ।
२. गमनशील । गतिशील । फुर्तीला । सक्रिय [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चर्षणि mfn. (√ कृष्), ‘cultivating’, active, agile, swift, RV.
(AV. vii, 110, 2), MBh. i, 726
seeing (fr. √ चक्ष्?), Naigh. iii, 11; Nir. v, 24
चर्षणि f. pl. ‘cultivators (opposed to nomads)’, men, people, race, RV. (पञ्च च्˚ = प्˚ कृष्टयस् (q.v.), v, 86, 2; vii, 15, 2; ix, 101, 9), AV. xiii, 1, 38; BhP. x, 29, 2
N. of Aryaman's children by Mātṛkā (progenitors of the human race), BhP. vi, 6, 40 (cf. प्र-, रथ-, वि-, विश्व-.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (391,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चर्षणि a. [कृष् अनि आदेश्च चः Tv.] Ved. 1 Seeing, observing. --2 Moving, moveable. --3 Swift active, --णिः A man. --f. A disloyal. woman (बंधकी).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0488-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चर्षणि पु० कृष--अनि “आदेश्च चः” उणा० । मनुष्ये निध० । “यएकश्चर्षणीनां वसूनाम्” ऋ० १ । ७ । ९ “अर्य्यम्णो मातृका पत्नी तयोश्चर्षणयः सुताः । यत्र वै मानुषी जाति र्ब्रह्मणा चोपकल्पिता” भाग० ६ । ६ । ३१ श्लोकः, तद्व्या- ख्यायां चर्षणयः कृताकृतज्ञानवन्तः” श्रीधरः । विचर्षणि विश्वचर्षणीत्यादिना निघण्टौ चर्षतेः पश्यतिकर्मसू- क्तत्वेन तथार्थत्वम् । अस्यायमभिप्रायः “कृषेरादेश्च चः” उणा० २ । १०३ । सूत्रे उज्ज्वलदत्तेन “आदेश्च घः” इति प्रठित्वा धर्षणिः बधकीत्युदाहृतम् । अतश्चर्षणिनिष्प- त्तिर्निघण्टुप्रोक्तचर्षधातोरेव । सि० कौ० तु “आदेश्च चः” इति प्राठात् कृषधातोरेव तच्छब्दनिष्पत्तिरिति भेदः । तयोर्युक्तायुक्तत्वे सुधीभिर्भाव्ये । कृदिकारान्तत्वात् स्त्रियां वा ङीप् । २ पुंश्चल्यां स्त्री “सचर्षणीनामुदगाछुचो- गृजन्” भाग० १० । २९ । ३ । वाक्यस्य चर्षणीनां पुंश्चलीनाम् [] इत्यर्थपरत्वं युक्तम् । मनुष्यजातिपरत्वे स्त्रिया वा ङीप् । “इदनुक्ता चर्षणीधृता” ऋ० ८ । ९० । ५ । चर्षण्णी- धृताऽसुरहननद्वारेण मनुष्यजातिधारकवज्रेण” भा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2906-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चर्षणिः, पुं, (कर्षतीति । कृष + “कृषेरादेश्च चः ।” पां-उणां । २ । १०३ । इति अनिः आदेश्च चः ।) जनः । यथा, श्रीभागवते । “स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृजन् प्रियः प्रियाया इव दीर्घदर्शनः ॥” मनुष्यजातिः । यथा, -- “अर्य्यम्नो मातृका पत्नी तयोश्चर्षणयः सुताः । यत्र वै मानुषी जातिर्ब्रह्मणा चोपकल्पिता ॥” इति श्रीभागवते । ६ । ६ । ३१ ॥ “चर्षणयः कृताकृतज्ञानवन्तः । पश्यन्तिकर्म्मत्वेन निघण्ट्वा- दावुक्तेः । यत्र येषु आत्मानुसन्धानविशेषेण [] मानुषी जातिश्चोपकल्पिता । तथा च श्रुतिः । पुरुषत्वे चाविस्तरामात्मेति ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥ (अत्र उणादिवृत्तिकृतोज्ज्वल- दत्तेन तु “कृषेरादेश्च धः ।” इति पठित्वा धर्षणिर्बन्धकीति व्याख्यातम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-438-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें