🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:29:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चामर
cāmara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चामर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चौर । चँवर । चौंरी ।
२. मोरछल ।
३. एक वर्णवत्त जिसके प्रत्येक चरण में रगण जगण, रगण, जगण और रगण होते हैं । जैसे,—रोज रोज राधिका सखीन संग आइ कै । खेल रास कान्ह संगचित हर्ष लाइ कै । बाँसुरी समान बोल सप्त ग्वाला गाइ कै । कृष्ण ही रिझावही सु चामरै डुलाई कै ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चामर mfn. coming from the Yak (चम्˚), BhP. viii, 10, 13
belonging to a chowrie, L.
चामर m. = चम्˚ (q.v.), a chowrie, Bhoj.
चामर n. id. (a kind of plume on the heads of horses &c., Śak.; Vikr.; Kād.), MBh. &c. (ifc. f(आ). , Kum. vii, 42)
चामर n. a metre of 4 × 15 syllables
= दण्ड (a stick), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (393,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चामरः, --रं [चमर्याः विकारः तत्पुच्छनिर्मितत्वात्] (also --रा --री sometimes) A chowrie or bushy tail of the Camara (Bos Grunniens) used as a fly-flap or fan, and reckoned as one of the insignia of royalty (and sometimes used as a sort of streamer on the heads of horses); व्याधूयंते निचुलतरुभिर्मंजरीचामराणि V. 4. 4; अदेयमासीत् त्रयमेव भूपतेः शशिप्रभं छत्रमुभे च चामरे R. 3. 16; Ku. 7. 42; H. 2. 29; Me. 35; चित्रन्यस्तमिवाचलं हयशिरस्यायामवच्चामरं V. 1. 4; Ś. 1. 8. --Comp. --ग्राहः, --ग्राहिन् m. a person who carries a chowrie. --ग्राहिणी a waiting girl who carries in her hand a chowrie and waves it over the head of a king &c.; पृष्ठे लीलावलयरणितं चामरग्राहिणीनां Bh. 3. 61. --पुष्पः, --पुष्पकः {1} the betel-nut tree. {2} the Ketaka plant. {3} the mango tree.
चामरः, --रं [चमर्याः विकारः तत्पुच्छनिर्मितत्वात्] (also --रा --री sometimes) A chowrie or bushy tail of the Camara (Bos Grunniens) used as a fly-flap or fan, and reckoned as one of the insignia of royalty (and sometimes used as a sort of streamer on the heads of horses); व्याधूयंते निचुलतरुभिर्मंजरीचामराणि V. 4. 4; अदेयमासीत् त्रयमेव भूपतेः शशिप्रभं छत्रमुभे च चामरे R. 3. 16; Ku. 7. 42; H. 2. 29; Me. 35; चित्रन्यस्तमिवाचलं हयशिरस्यायामवच्चामरं V. 1. 4; Ś. 1. 8. --Comp. --ग्राहः, --ग्राहिन् m. a person who carries a chowrie. --ग्राहिणी a waiting girl who carries in her hand a chowrie and waves it over the head of a king &c.; पृष्ठे लीलावलयरणितं चामरग्राहिणीनां Bh. 3. 61. --पुष्पः, --पुष्पकः {1} the betel-nut tree. {2} the Ketaka plant. {3} the mango tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0490-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चामरं, क्ली पुं, (चमरी मृगविशेषस्तस्या इदम् । चमरी + अण् ।) चमरीपुच्छलोमनिर्म्मित- व्यजनम् । चौरी । इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । प्रकीर्णकम् २ । इत्यमरः । २ । ८ । ३१ ॥ चमरम् ३ चामरा ४ चामरी ५ । इति भरतः ॥ वालव्यजनम् ६ रोमगुच्छकम् ७ । इति रभसः ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । ३ । २६६ । “गुणेषु रागो व्यसनेष्वनादरो रतिः सुभृत्येषु च यस्य भूपतेः । चिरं स भुङ्क्ते चलचामरांशुकां सितातपत्राभरणां नृपश्रियम् ॥”) अस्य वायुगुणः । ओजःकारित्वम् । मक्षि- कादिव्यपोहनत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ * ॥ अथ चामरोद्देशः । “हस्तद्वयोन्नतः शुक्लः सुवर्णबलिभूषितः । हीरेणालङ्कृतो राज्ञां भव्यमानसुखप्रदः ॥ बलेश्चामरदैर्घाद्वा आयामत्वं प्रकाशितम् । भव्यो भद्रो जयः शीलः सुखः सिद्धिश्चलः स्थिरः ॥ वितस्त्येकैकसंवृद्ध्या दिनेशादिदिशां भुवाम् । सौवर्णं राजतं युग्मं त्रैदेशानां महीभुजाम् ॥ योजयेदिति निश्चित्य बलिकल्पनकर्म्मणि । स्थलजं जाङ्गलो राजा अनूपो जलजं वहेत् ॥ हीरञ्च पद्मरागश्च वैदूर्य्यं नील एव च । मणिर्बलिषु योक्तव्यो ब्रह्मादीनां यथाक्रमम् ॥ * ॥ [] शुक्लो रक्तोऽथ पीतश्च नानावर्णो यथाक्रमम् । चामरो राजकेशस्य न सामान्यस्य भूपतेः ॥ न भव्यमानतो न्यूनं चामरं गुणमावहेत् ॥” अथ चामरपरीक्षा । स्थलजं जलजञ्चेति चामरं द्बिविधं विदुः । मेरौ हिमालये बिन्ध्ये कैलासे मलये तथा ॥ उदयेऽस्तगिरौ चैव गन्धमादनपर्व्वते । एवमेतेषु शैलेषु याश्चमर्य्यो भवन्ति हि ॥ तासां वालस्य जायेत चामरेत्यभिधा भुवि ॥ आपीताः कनकाद्रिजा हिमगिरेः शुभ्रायता बिन्ध्यजाः कैलासादसिताः सिता मलयजाः शुक्लास्तथा पिङ्गलाः । आरक्ता उदयोद्भवाश्चमरजा आनीलशुक्लत्विषः कृष्णाः केचन गन्धमादनभवाः पाण्डुत्विष- श्चामराः ॥ अन्येषु प्रायशः कृष्णाश्चामराः सम्भवन्ति हि । ब्रह्मक्षत्त्रियविट्शूद्रजातयस्ताश्चतुर्व्विधाः ॥ चमर्य्यः पर्व्वतोद्भूता यथापूर्व्वं गुणावहाः । दीर्घवालाः सुलघवः स्निग्धाङ्गाश्चापि कोमलाः । विरलास्तनुपर्व्वाणश्चमर्य्यो ब्रह्मजातयः । विना संस्कारमप्यासां चामरं विमलं भवेत् ॥ दीर्घवालाः सुगुरवः कर्करांशा भृशं घनाः । विज्ञेयाः स्थूलपर्व्वाणश्चमर्य्यो वैश्यजातयः ॥ संस्कारे चाप्यसंस्कारे न स्वभावं त्यजेदिदम् । खर्व्ववालाः सुलघवः कोमलाङ्गा भृशं घनाः ॥ चमर्य्यस्तनुपर्व्वाणो विज्ञेयाः शूद्रजातयः । संस्कारेणापि मलिनमासां चामरमिष्यते ॥ * ॥ दीर्घता लघुता चैव स्वच्छता घनता तथा । गुणाश्चत्वार इत्येते चामराणां प्रकीर्त्तिताः ॥ खर्व्वता गुरुता चैव वैवर्ण्यं मलिनाङ्गता । दोषाश्चत्वार इत्येते चामराणां प्रकीर्त्तिताः ॥ दीर्घे दीर्घायुराप्नोति लघौ भीतिविनाशनम् । स्वच्छे स्याद्धनकीर्त्तिश्च घने स्युः स्थिरसम्पदः ॥ खर्व्वे खर्व्वायुरुद्दिष्टं गुरुर्गुरुभयप्रदः । वैवर्ण्ये रोगशोकौ च मलिनं मृत्युमादिशेत् ॥” इति स्थलजम् ॥ * ॥ अथ जलजम् । “लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधितोयपयोऽब्धिषु । यथोत्तरं गुणवहाश्चमर्य्यः सप्त सप्तसु ॥ पुच्छानि तासां कृत्तानि जन्तुभिर्म्मकरादिभिः । कदाचिदुपलभ्येत तत्तीरे पुण्यशालिभिः ॥ लवणाब्धिसमुद्भूतं पीतं गुरु तथा लघु । वह्नौ क्षिप्तश्च वालश्चेत् किञ्चिच्चटचटायते ॥ इक्षुसिन्धूद्भवं ताम्रं चामरं विमलं लघु । मक्षिका मशकाश्चैव तस्मिन् व्यजति चामरे ॥ सुराब्धिजातं कलुषं कर्वुरं गुरुकर्क्कशम् । तद्गन्धेनैव माद्यन्ति अपि वृक्षा मतङ्गजाः ॥ सर्पिःसिन्धुभवं स्निग्धं श्वेतापीतं घनं लघु । वायुरोगाः प्रशाम्यन्ति तस्य वीजनवायुना ॥ जलसिन्धूद्भवं पाण्डु दीर्घं लघु घनं महत् । अस्य वातेन नश्येत्तु तृष्णा मूर्च्छा मदो भ्रमः ॥ [] नारिष्टं नेतयस्तस्य यस्येदं चामरं गृहे । क्
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चामर" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें