🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:40:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

च्यवन
cyavana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
च्यवन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चूना । झरना । टपकना ।
२. एक ऋषि का नाम । विशेष—इनके पिता भृगु और माता पुलोमा थीं । इनके विषय में कथा है कि जब ये गर्भ में थे, तब एक राक्षस इनकी माता को अकेली पाकर हर ले जाना चाहता था । यह देख च्यवन गर्भ से निकल आए और उस राक्षस के उन्होंने अपने तेज से भस्म कर डाला । ये आपसे आप गर्भ से गिर पड़े थे, इसी से इनका नाम च्यवन पड़ा । एक बार एक सरोवर के किनारे तपस्या करते इन्हें इतने दिन हो गए कि इनका सारा शरीर वल्मोक ( बिमौट = दीमक की मिट्टी) से ढक गया, केवल चमकली हुई आँखें खुली रह गई । राजा शर्याति की कन्या सुकन्या ने इनकी आँखों को कोई अद्भुत वस्तु समझ उनमें काँटे चुभा दिए । इसपर च्यवन ऋषि ने क्रुद्ध होकर राजा शर्याति की सारी सेना और अनुचर वर्ग का मलमूत्र रोक दिया । राजा ने घबराकर च्यवन ऋषि से क्षमा माँगी और उनकी इच्छा देख अपनी कन्या सुकन्या का उनके साथ व्याह कर दिया । सुकन्या ने भी उस वृद्ध ऋषि से विवाह करने में कोई आपत्तिनहीं की । विवाह के पीछे एक दिन अश्विनीकुमार ने आकर सुकन्या से कहा—'बूढे पति को छोड़ दो, हम लोगों से विवाह कर लो' । पर जब वह किसी प्रकार समत व हुई, तब अश्विनीकुमारों मे प्रसन्न हेकर च्यवन ऋषि के बूढे से सुंदर युवक कर दिया । इसके बदले में च्यवन ऋषि ने राजा शर्याति के यज्ञ में अश्विनीकुमारों को सोमरस प्रदान किया । इंद्र ने इसपर आपत्ति की । जब इन्होंने नहीं माना, तब इद्र ने इसपर वज्र चलाया । च्यवन ऋषि ने इसपर क्रुद्ध होकर एक महा विकराल असुर उत्पन्न किया, जिसपर इंद्र भयभीत होकर इनकी शरण में आया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
च्यवन &c. See ib.
च्यवन mfn. moving, moved, ii, 12, 4
causing to move, shaking, 21, 3; vi, viii, x; AV. vii, 116, 1
promoting delivery (a मन्त्र), Suśr. iv, 15, 2
च्यवन m. one who causes to move, shaker, RV. viii, 96, 4
N. of a demon causing diseases, PārGṛ. i, 16, 23
(later form for च्यवान) N. of a Ṛṣi (son of Bhṛgu, author of RV. x, 19), AitBr. viii, 21; ŚBr. iv, 1, 5, 1; Nir.; MBh. (father of Ṛcīka, xiii, 207) &c.
of an astronomer, NārS. i, 3; Nirṇayas. i, 563
of a physician, BrahmaP. i, 16, 17
of the author of a law-book (see -स्मृति), PārGṛ., Sch. Introd.
of a Saptarṣi in the 2nd Manv-antara, Hariv. (v.l. for निश्-च्य्˚)
of a son (of Su-hotra, 1803 BhP. ix, 22, 5; of Mitrāyu, 1)
च्यवन n. motion, Suśr. i, 15, 1
the being deprived of (in comp.), BhP. viii, 20, 5; falling from any divine existence for being re-born as a man, Jain.
dying, Buddh.
trickling, flowing, W.
cf. दुश्-च्यवन.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (403,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
च्यवनं 1 Moving, motion. --2 Being deprived of, loss; deprivation. --3 Dying, perishing. --4 Sinking, falling. --5 Departure, deviation. --6 Flowing, trickling.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0499-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
च्यवन पु० च्यु--ल्यु । भार्गवे ऋषिभेदे तस्य नामनिरुक्तिः भा० आ० ६ अ० दर्शिता यथा । [] “भृगोः सुदयिता भार्य्या पुलोमीत्यभिविश्रुता । तस्यां समभवद्गर्भो भृगुवीर्य्यसमुद्भवः । अस्मिन् गर्भेऽथ सम्भूते पुलोमाया भृगूद्वहात् । समये समशीलिन्यां धर्मपत्न्यां यशस्विनः । अभिषेकाय निष्क्रान्ते भृगौ धर्मभृतां बरे । आश्रमं तस्य रक्षोऽथ पुलोमाऽभ्याज- गाम ह । तं प्रविश्याश्रमं दृष्ट्वा भृगोर्भार्य्यामनि- न्दिताम् । हृच्छयेन समाविष्टो विचेताः समपद्यत” । ५ अ० इत्युपक्रमे “अग्नेरथ बचः श्रुत्वा तद्रक्षः प्रज हार ताम् । ब्रह्मन् । वराहरूपेण मनोमारुतरंहसा । ततः स गर्भो निवसन् कुक्षौ भृगुकुलोद्वहः । रोषान् मातुश्च्युतः कुक्षेश्च्यवनस्तेन सोऽभवत् । तं दृष्ट्वा मातुरुदराच्च्युतमादित्यवर्च्चसम् । तद्रक्षो भस्मसाद्भूतं पपात परिमुच्य ताम् । सा तमादाय सुश्रोणी ससार भृपुनन्दनम् । च्यवनं भार्गवं पुत्रं पुलोमा दुःखमूर्च्छिता” ६ अ० । २ क्षरणयुक्ते त्रि० “यस्तु न च्यवते नित्यं यश- सा वर्चसा श्रिया । अग्निर्निश्च्यवनो नाम” भा० व० २१८ अ० । भावे ल्युट् । ३ क्षरणे न० दुश्छ्यवनः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2973-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "च्यवन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें