🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:51:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जतु
jatu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जतु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वृक्ष का निर्यास । गोंद ।
२. लाख । लाह ।
३. शिलाजतु । शिलाजीत ।
जतु २ संज्ञा स्त्री॰ गेदुर । चमगादड़ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जतु n. lac, gum, Kauś. 13; MBh. i, xii; Suśr.
जतु (ऊस्), f. (Pāṇ. iv, 1, 71; Pat.) a bat, VS. xxiv, 25 and 36; AV. ix, 2, 22;
जतु [cf. Lat. bitumen; Germ. Kitt.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (409,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जतु n. [जण्-ड तोंऽतादेशः Uṇ. 1. 18] 1 Lac; Pt. 1. 107. --2 A kind of red dye. --तुः, --तूः f. A bat. --Comp. --अश्मकं red arsenic. --गृहं a house made of lac (such as was built by Duryodhana in order to burn up the Pāṇḍavas). --पुत्रकः a man at chess. --मणिः a mole, a natural mark on the body. --रसः lac.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0505-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जतु न० जन--ड तोऽन्तादेशः । १ अलक्ते, २ लाक्षायाञ्च । स्वार्थे क । तत्रार्थे मेदि० । “शणं तैलं घृतञ्चैव जतु- दारूनि चैव हि” भा० आ० १४४ अ० । “अप्राज्ञमधिकं पापं श्लिष्यते जतुकाष्ठवत्” भा० शा० ३०० अ० । ३ चर्म्म- चटिकायां स्त्री “सन्धिभ्यो जतूः” यजु० २४ । २५ । “जतूः पत्राख्याः पक्षिणीः” मेदि० । तस्य विकारः “त्रपुजतुनोः सुक् च” पा० अण् सुक् च । जातुष तद्वि- कारे (कड चुडि) प्रभृतौ आभरणे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3017,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जतु, क्ली, (जायते वृक्षादिभ्य इति । जन + “फलि- पाटिनमिमनिजनामिति ।” उणां १ । १९ । इति उः तोऽन्तादेशश्च ।) वृक्षनिर्य्यासविशेषः । जौ इति ला इति च भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । राक्षा २ लाक्षा ३ यावः ४ अलक्तः ५ द्रुमा- मयः ६ । इत्यमरः । ६ । २ । १२५ ॥ रक्षा ७ । इति रभसः ॥ कीटजा ८ क्रिमिजा ९ जतुका १० जन्तुका ११ गवाषिका १२ । इति रत्नमाला ॥ जतुकम् १३ यावकः १४ अलक्तकः १५ रक्तः १६ । इति शब्दरत्नावली ॥ पलङ्कषा १७ कृमिः १८ वरवर्णिनी १९ । इति जटाधरः ॥ (यथा, महा भारते । १ । १४७ । १३ । “जिघ्रन् सोऽस्य वसागन्धं सर्पिर्जतुविमिश्रितम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-505-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें