🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:41:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जप
japa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वेद का पाठ (2.7.51) स्वाध्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जप संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ जपतव्य, जपनीय, जपी, जप्य]
१. किसी मंत्र या वाक्य का बार बार धीरे धीरे पाठ करना ।
२. पूजा या संध्या आदि में मंत्र का संख्यापूर्वक पाठ करना । विशेष—पुराणों में जप तीन प्रकार का माना गया है—मानस, उपांशु और वाचिक । कोई कोई उपांशु और मानस जप के बीच 'जिह्वाजप' नाम का एक चौथा जप भी मानते हैं । ऐसे लोगों का कथन है कि वाचिक जप से दसगुना फल उपांशु में, शतगुना फल जिह्वा जप में और सहस्त्रगुना फल मानस जप में होता है । मन ही मन मंत्र का अर्थ मनन करके उसे धीरे धीरे इस प्रकार उच्चारण करना कि जिह्वा और ओंठ में गति न ही, मानस जप कहलाता है । जिह्वा और ओठ को हिलाकर मंत्रों के अर्थ का विचार करते हुए इस प्रकार उच्चारण करना कि कुछ सुनाई पड़े, उपांशु जप कहलाता है । जिह्वाजप भी उपांशु के ही अंतर्गत माना जाता है, भेद केवल इतना ही है कि जिह्वा जप में जिह्वा हिलती है, पर ओठ में गति नहीं होती और न उच्चारण ही सुनाई पड़ सकता है । वर्णों का स्पष्ट उच्चारण करना वाचिक जप कहलाता है । जप करने में मंत्र की संख्या का ध्यान रखना पड़ता है, इसलिये जप में माला की भी आवश्यकता होती है । यौ॰—जपमाला । जपयज्ञ । जपस्थान ।
३. जापक । जपनेवाला । जैसे, कर्णेंजप ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जप mfn. ‘muttering, whispering’, see कर्णे-, कु-
जप m. (Pāṇ. iii, 3, 61; oxyt. g. उञ्छादि) muttering prayers, repeating in a murmuring tone passages from scripture or charms or names of a deity, &c., muttered prayer or spell, AitBr. ii, 38; ŚBr. ii; ŚāṅkhŚr.; Nir. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (412,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जप a. [जप्-कर्तरि अच्] 1 Muttering, whispering. --पः {1} Muttering prayers, repeating prayers &c. in an under-tone. --2 Repeating passages of the Veda or names of deities &c.; Ms. 3. 74; Y. 1. 22. --3 A muttered prayer. --4 Counting silently the beads of a rosary &c. --Comp. --परायण a. engaged in muttering prayers. --माला a rosary of beads. --यज्ञः, --होमः muttering prayers as a sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0506-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जप उच्चारणे वाचि च भ्वा० पर० सक० सेट् । जपति अजापीत्--अजपीत् । जजाप जेपतुः । जप्त्वा । “एत- दक्षरमेतां च जपन् व्याहृतिपूर्विकाम्” मनुः । “ततः सप्रणवां सव्याहृतिकां गायत्रीं जपेत्” गोमि० “जपेत् सप्तशतीं मध्ये” चण्डीशब्दे दृश्यम् । अभि + आभिमुख्येन जपे “चकार रक्षां कौशल्या मन्त्रैरभि- जजाप च” रामा० अयो० २५ । ३० । सम्यक्कथने च उप + भेदने । (काणफुसलनि देओया) “क्षत्तारं कुरुराजस्तु शनैः कर्णमुपाजपत्” भा० वि० २२१६ “उपजप्यानु- जपेत्” मनुः “उपजापः कृतस्तेन” माघः ।
जप त्रि० जप--कर्त्तरि अच् । १ जपकारके । “कर्णे जपै राहितराज्यलोभा” मट्टिः । ततस्तु “त्रिशते काले लमते जपतामपि” भा० आनु० २८ अ० । काण्डपृष्ठशब्दे १८६० पृ० दृश्यम् । भावे अप् । २ मन्त्रादेरावृत्तौ चण्डीशब्दे दर्शित सप्तशत्याः ३ पाठे च । तत्प्रकारो यथा तन्त्रसा० “मनः संहृतृ विषयाम्मन्त्रार्थगतमानसः । न द्रुतं न विल- म्बञ्च जपेन्मौक्तिकपङ्क्तिवत् । जपः स्यादक्षरा- वृत्तिर्मानसोपांशुवाचिकैः । धिया यदक्षरश्रेणीं वर्णस्वरपदात्मिकाम् । उच्चरेदर्थमुद्दिश्य मानसः स जपः स्मृतः । जिह्वोष्ठौ चालयेत् किञ्चिद्देवता गतमाममः । किञ्चिच्छ्रवणयोग्यः स्यादुपांशुः स ज पः स्मृतः । मन्त्रमुच्चारपेवाचा वाचिकः स जपः स्मृतः । उच्चैर्जपाहिशष्टः स्यादुपांशु र्दशभिर्गुणैः । जिह्वाजपः शतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः । जिह्वा- जपः स विज्ञेयः केवलम् जिह्वया वुधैः” । तत्र वर्ज्यानि “विण्मूत्रोत्सर्गशङ्कादियुक्तः कर्म करोति च । [] जपार्च्चनादिकं सर्वमपवित्र भवेत् प्रिये! । मलिनाम्बर- केशादिमुखदौर्गन्ध्य संयुतः । यो जपेत्तं दहत्याशु देवता गुप्तिसंस्थिता । आलस्यं जृम्भणं निद्रां क्षुबं निष्ठीबनं मयम् । नीचाङ्गस्पर्शनं कोपं जपकाले विव- र्जयेत्” । देवताभेदे करमालाविशेषनियमो यथा “तर्जनीमध्यमानामा कनिष्ठा चेति ताः क्रमात् । तिस्रोऽङ्गुल्यस्त्रिपर्वाणो मध्यमा चैकपर्विवा । पर्वद्वयं मध्यमाया मेरुत्वेनोपकल्पयेत् । अनामामध्यमारभ्य कनिष्ठादित एव च । तर्ज्जनीमूलपर्य्यन्तं दश पर्वसु संजपेत् । अनामामूलमारभ्य कनिष्ठादित एव च । तर्जनीमध्यपर्य्यन्तमष्टपर्वसु संजपेत्” । एतद्वचनन्तु अष्टोत्तरशतादिबिषयम् । शक्तिविषये पुनः । “अना- मिकात्रयं पर्व कनिष्ठादित्रिपर्विका । मध्यमा- याश्च त्रितयं तर्जनीमूलपर्वणि! तर्जन्यग्रे तथा मध्ये यो जपेत् स तु पापकृत् । अनामामूलमारभ्य प्रादक्षिण्यक्रमेण च । मध्यादिमूलपर्य्यन्तमष्टपर्वसु संजपेत्” । श्रीविद्याविषये तु । “अनामामध्यमयोश्च मूलाग्रञ्च द्वयं द्वयम् । कनिष्ठायाञ्च तर्ज्जन्यास्त्रयं पर्व सुरेश्वरि! । अनामामध्यमयोश्च मेरुः स्यात द्वितय शुभम् । प्रदक्षिणक्रमाद्देवि! जपेत् त्रिपुरसुन्दरीम् । कनिष्ठामूलमारभ्य प्रादक्षिण्यक्रमेण च । तर्जनीमूल- पर्य्यन्तमष्टपर्वसु संजपेत् । इदमपि अष्टोत्तरशतादि- विषयम् । “अङ्गुलीर्न वियुञ्जीत किञ्चिदाङ्गुञ्चिते तले । अङ्गुलीनां वियोगाच्च छिद्रे च स्रवते जपः । अङ्गु- ल्यग्रे च यज्जप्तं यज्जप्तं मेरुलङ्घवे । पर्वसन्धिषु यज्जप्तं तत्सर्वं निष्फ भवेत् । गणनाविधिमुल्लङ्घ्य योजपेत्तज्जपं यत्नः गृह्णन्ति राक्षसास्तेन गणयेत् सर्वथा बुधः । हृदये हस्तमारोप्य तिर्य्यक् कृत्वा कराङ्गुलीः । आच्छाद्य वाससा हस्तौ दक्षिणेन सदा जपेत्” । जपसंख्यासाघने द्रव्यभेदनिषेधो यथा । “नाक्षतैर्हस्तपर्वैर्वा न घान्यैर्न च पुष्पकैः । न चन्दनैर्मृत्ति- कया जपसंख्याञ्च कारयेत्” । तत्र विहितद्रव्याणि “लाक्षा कुषीदसिन्दूरं गोमयञ्च करीषकम् । एभिर्नि र्माय वटिकां जपसंख्यान्तु कारयेत् । वर्णमाला जपनियमो यथा । “सविन्दुं वर्णमुच्चार्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जप" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें